Stress Và Sức Khỏe Sinh Lý Nam, Có Liên Quan Thế Nào?

---

Trong cuộc sống hiện đại, đàn ông phải đối diện với nhiều áp lực hơn bao giờ hết. Từ công việc căng thẳng, gánh nặng tài chính, trách nhiệm gia đình cho đến sự cạnh tranh xã hội, tất cả khiến stress (căng thẳng) trở thành “bạn đồng hành” bất đắc dĩ của nhiều quý ông. Điều đáng lo ngại là stress không chỉ bào mòn tinh thần mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe sinh lý nam giới (male sexual health). Giảm ham muốn, rối loạn cương, xuất tinh bất thường, suy giảm testosterone hay chất lượng tinh trùng kém đều có thể bắt nguồn từ stress. Vậy cơ chế nào khiến tình trạng này xảy ra, và làm sao để kiểm soát?

1. Stress tác động đến cơ thể nam giới như thế nào?

Stress (căng thẳng) là phản ứng tự nhiên giúp con người đối phó với thách thức. Khi gặp tình huống căng thẳng, cơ thể kích hoạt “phản ứng chiến hay chạy” (fight-or-flight response), giải phóng hormone cortisol từ tuyến thượng thận (adrenal gland) cùng adrenaline từ hệ thần kinh giao cảm (sympathetic nervous system). Trong ngắn hạn, phản ứng này giúp tim đập nhanh hơn, máu dồn về cơ bắp, não bộ tỉnh táo hơn. Đây là cơ chế sinh tồn.

Nhưng khi stress kéo dài, cortisol luôn duy trì ở mức cao, cơ thể rơi vào trạng thái “quá tải”. Cortisol cao mạn tính ức chế hoạt động của trục hạ đồi – tuyến yên – tinh hoàn (hypothalamic-pituitary-gonadal axis). Đây là trục điều hòa nội tiết quan trọng sản xuất testosterone – hormone gắn liền với sức khỏe sinh lý nam. Khi trục này bị rối loạn, testosterone giảm, ham muốn tình dục giảm, khả năng sinh sản và sức khỏe toàn thân đều suy yếu.

Ngoài ra, cortisol còn làm tăng lượng đường huyết, gây rối loạn chuyển hóa mỡ, tăng huyết áp – tất cả đều là yếu tố nguy cơ dẫn đến rối loạn cương dương (erectile dysfunction). Không chỉ dừng ở hormone, stress còn gây mất ngủ, mệt mỏi, trầm cảm, gián tiếp làm giảm chất lượng đời sống tình dục.

Theo Rivier và Rivest (1991) công bố trên Endocrine Reviews, cortisol cao có thể làm giảm tới 50% hoạt động gonadotropin (LH, FSH), hai hormone then chốt kích thích tinh hoàn sản xuất testosterone. Nghĩa là stress không chỉ “làm mệt đầu óc” mà còn “tắt nguồn” testosterone.

2. Stress và rối loạn cương dương

Rối loạn cương (erectile dysfunction – ED) là một trong những hậu quả thường gặp nhất của stress. Bình thường, để có sự cương cứng, dương vật cần sự phối hợp nhịp nhàng giữa não bộ, hormone, thần kinh, mạch máu và tâm lý. Khi có kích thích tình dục, não gửi tín hiệu xuống thần kinh dương vật, khiến nitric oxide (NO) giải phóng, làm giãn mạch máu và máu tràn vào thể hang (corpus cavernosum).

Khi nam giới bị stress, cơ thể sản xuất adrenaline nhiều hơn. Adrenaline làm co mạch, tăng nhịp tim, khiến máu không vào được thể hang đủ để tạo ra sự cương. Đồng thời, não bộ bị chi phối bởi lo âu, khó tập trung vào kích thích tình dục. Càng lo lắng “không biết mình có cương được không”, vòng xoáy bất an càng tăng, dẫn đến tình trạng “trên bảo dưới không nghe”.

Theo Laumann và cộng sự (1999) công bố trên JAMA, 9,6% nam giới từ 18-59 tuổi báo cáo gặp rối loạn cương liên quan đến stress và lo âu; tỷ lệ này tăng lên gần 20% ở nhóm trên 50 tuổi. Nghĩa là cứ 5 đàn ông lớn tuổi thì có 1 người bị ảnh hưởng. Điều này cho thấy stress là yếu tố tâm lý có sức tác động lớn đến sinh lý.

Đáng chú ý, rối loạn cương do stress thường xuất hiện ở nam giới trẻ, vốn khỏe mạnh, không có bệnh nền. Đây là nhóm dễ rơi vào khủng hoảng tinh thần nhất, bởi họ không hiểu vì sao “cậu nhỏ” bỗng phản bội mình, và càng lo lắng thì tình trạng càng trầm trọng hơn.

3. Stress và rối loạn ham muốn tình dục

Ham muốn tình dục (libido) chịu ảnh hưởng trực tiếp từ testosterone. Khi cortisol tăng cao kéo dài, testosterone giảm, đồng nghĩa ham muốn giảm. Nhưng không chỉ hormone, stress còn ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương.

Não bộ của nam giới dưới stress thường tiết nhiều serotonin và prolactin. Serotonin cao quá mức khiến cảm giác hưng phấn suy giảm, trong khi prolactin tăng lại ức chế sản xuất testosterone. Hệ quả là nhiều nam giới stress rơi vào trạng thái “lạnh nhạt” với tình dục, dù trước đó nhu cầu rất cao.

Theo Exton và cộng sự (2001) công bố trên Psychoneuroendocrinology, nhóm nam giới có mức stress cao có testosterone thấp hơn trung bình 4,2 nmol/L so với nhóm ít stress. Đồng thời, tần suất quan hệ tình dục ở nhóm này giảm tới 35%. Đây là con số rõ ràng cho thấy stress có thể “giết chết” ham muốn.

Ngoài ra, stress còn khiến nam giới mệt mỏi, thiếu ngủ, làm suy kiệt năng lượng. Khi cơ thể mệt, não bộ luôn căng thẳng, chuyện tình dục dần trở thành gánh nặng thay vì niềm vui.

4. Stress và rối loạn xuất tinh

Xuất tinh là một phản xạ phức hợp do hệ thần kinh giao cảm và trung ương điều khiển. Stress tác động đến cả hai, làm phản xạ này bị rối loạn. Một số đàn ông bị stress kéo dài rơi vào tình trạng xuất tinh sớm (premature ejaculation). Hệ thần kinh quá nhạy cảm, chỉ cần kích thích nhẹ đã gây phản xạ mạnh. Ngược lại, nhiều người lại bị xuất tinh muộn (delayed ejaculation) hoặc thậm chí không xuất tinh, do lo âu và căng thẳng ức chế đường dẫn truyền thần kinh.

Theo Rowland (2011) công bố trên Journal of Sexual Medicine, có tới 28% nam giới bị stress kéo dài gặp rối loạn xuất tinh: 17% xuất tinh sớm và 11% xuất tinh chậm. Điều này cho thấy stress có thể tạo ra những ảnh hưởng rất đa dạng đến chức năng tình dục, tùy cơ địa từng người.

Hậu quả không chỉ là sự thất vọng trong quan hệ tình dục, mà còn tạo vòng xoáy tiêu cực: càng thất bại, càng lo lắng, lại càng khó kiểm soát xuất tinh.

5. Stress và vô sinh nam

Một mối liên hệ ít được nhắc tới nhưng rất quan trọng là stress và khả năng sinh sản (fertility). Stress kéo dài làm tăng stress oxy hóa (oxidative stress) trong cơ thể, sản sinh nhiều gốc tự do gây hại DNA tinh trùng. Khi DNA tinh trùng bị tổn thương, khả năng thụ tinh giảm, nguy cơ sảy thai hoặc dị tật thai nhi tăng.

Li và cộng sự (2011) công bố trên Fertility and Sterility cho thấy nam giới có mức độ stress cao có mật độ tinh trùng thấp hơn trung bình 38%, tỷ lệ tinh trùng di động thấp hơn 31%. Nghiên cứu này còn chỉ ra stress ảnh hưởng đến hình thái tinh trùng, làm tăng tỷ lệ bất thường.

Điều đáng lo là stress vô hình, khó nhận biết. Không ít cặp đôi đi khám vô sinh, kết quả tinh dịch đồ của người chồng kém nhưng không phát hiện bệnh lý rõ ràng nào. Khi tìm hiểu kỹ, nguyên nhân lại đến từ stress kéo dài do áp lực công việc, tài chính hay mâu thuẫn gia đình.

6. Trường hợp lâm sàng tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health

Trường hợp 1: Rối loạn cương do stress công việc

Anh H, 37 tuổi, quản lý dự án công nghệ, thường xuyên làm việc 12-14 giờ/ngày, ngủ dưới 5 giờ, đến khám vì rối loạn cương 3 tháng.

• Testosterone toàn phần: 9,8 nmol/L (bình thường 15-33).
• Cortisol sáng: 712 nmol/L (bình thường 140-620).
• Điểm lo âu (Hamilton Anxiety Scale): 21, mức độ vừa.

Sau 2 tháng điều trị kết hợp thay đổi lối sống, tập luyện, liệu pháp tâm lý và hỗ trợ thuốc PDE5 khi cần, testosterone cải thiện lên 14,2 nmol/L, chức năng cương phục hồi.

Khuyến cáo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy: “Rối loạn cương ở nam giới trẻ nhiều khi không phải do bệnh lý thể chất mà do stress. Điều trị phải toàn diện, không chỉ thuốc mà cả thay đổi lối sống và tâm lý.”

Trường hợp 2: Giảm ham muốn do stress gia đình

Anh L, 45 tuổi, nhân viên kinh doanh, giảm ham muốn gần 1 năm vì áp lực tài chính và mâu thuẫn hôn nhân.

• Testosterone: 8,4 nmol/L (bình thường 15-33).
• Cortisol sáng: 658 nmol/L (bình thường 140-620)
• Tinh dịch đồ: mật độ tinh trùng 08 triệu/mL (bình thường >15), di động tiến tới 28% (bình thường >40).

Sau trị liệu tâm lý, tư vấn cặp đôi và điều trị hỗ trợ nội tiết, testosterone tăng lên 12,6 nmol/L, mật độ tinh trùng 19 triệu/mL, ham muốn cải thiện rõ rệt.

Khuyến cáo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy: “Stress không chỉ làm nam giới giảm ham muốn mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tinh trùng. Can thiệp sớm sẽ giúp ngăn ngừa vô sinh và bảo vệ hạnh phúc gia đình.”

7. Kết luận

Stress có tác động đa chiều đến sức khỏe sinh lý nam: từ ham muốn, khả năng cương, xuất tinh đến chất lượng tinh trùng. Những nghiên cứu khoa học và các ca lâm sàng thực tế đều cho thấy khi stress kéo dài, chức năng sinh lý gần như bị “đánh sập” từ nhiều phía. Dưới góc nhìn y học khách quan, quản lý stress phải được coi là một phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe nam giới, không kém gì kiểm soát các bệnh mạn tính. Nam giới cần ý thức rằng sự bình tĩnh, nghỉ ngơi, tập luyện và chia sẻ cảm xúc không chỉ giúp tinh thần thoải mái mà còn bảo vệ trực tiếp bản lĩnh đàn ông.

TS.BS.CK2. Trà Anh Duy

Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health