Tinh Trùng Đặc Hay Loãng Có Quyết Định Khả Năng Sinh Sản Của Nam Giới?

---

Trong các buổi khám nam khoa, câu hỏi “Tinh trùng em loãng quá, có con được không bác sĩ?” hoặc “Tinh trùng đặc vậy chắc khỏe mạnh hả?” xuất hiện rất thường xuyên. Nhiều quý ông tin rằng chỉ cần nhìn độ đặc hay loãng của tinh dịch (semen consistency) là có thể biết được khả năng sinh sản của mình. Thực tế, đó là một hiểu lầm phổ biến. Độ đặc hay loãng chỉ là một yếu tố quan sát bên ngoài, không phản ánh chính xác chất lượng tinh trùng (sperm quality). Để biết rõ khả năng thụ thai, cần dựa trên các chỉ số xét nghiệm tinh dịch đồ (semen analysis) theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bao gồm số lượng (sperm concentration), độ di động (motility) và hình thái (morphology) của tinh trùng.

1. Vì sao tinh dịch có thể đặc hoặc loãng?

Tinh dịch là hỗn hợp của tinh trùng và dịch tiết từ nhiều tuyến sinh dục phụ như tuyến tiền liệt (prostate), túi tinh (seminal vesicles) và tuyến hành niệu đạo (bulbourethral glands). Sau khi xuất tinh, tinh dịch thường có dạng đặc, nhớt; sau đó sẽ hóa lỏng (liquefaction) trong vòng 15-30 phút nhờ tác động của các enzyme. Nếu quá trình hóa lỏng diễn ra chậm hoặc nhanh bất thường, tinh dịch có thể trông đặc hơn hoặc loãng hơn bình thường.

Nguyên nhân khiến tinh dịch loãng có thể bao gồm: tần suất xuất tinh quá dày, lượng dịch tiết từ túi tinh giảm, viêm nhiễm đường sinh dục, hoặc rối loạn nội tiết. Ngược lại, tinh dịch quá đặc có thể liên quan đến mất nước, viêm túi tinh, rối loạn chức năng tuyến tiền liệt, hoặc thời gian kiêng xuất tinh quá lâu. Tuy nhiên, dù đặc hay loãng, hình thức bên ngoài không nói lên tất cả.

2. Các chỉ số quyết định khả năng sinh sản

Theo hướng dẫn của WHO (2021), một mẫu tinh dịch bình thường cần đạt các tiêu chí: nồng độ tinh trùng ≥ 16 triệu/ml, tổng số tinh trùng ≥ 39 triệu, độ di động tiến tới (progressive motility) ≥ 32%, hình thái bình thường ≥ 4%. Đây là các chỉ số quan trọng để đánh giá khả năng thụ thai tự nhiên.

Một số nghiên cứu quốc tế cũng khẳng định điều này. Theo nghiên cứu của Cooper và cộng sự (2010) công bố trên Human Reproduction Update, độ đặc hay loãng không phải yếu tố dự đoán trực tiếp khả năng sinh sản; thay vào đó, số lượng và độ di động mới là yếu tố quyết định. Một nghiên cứu khác của Agarwal và cộng sự (2015) đăng trên Asian Journal of Andrology khảo sát 4.867 nam giới hiếm muộn cho thấy 78,4% trường hợp có tinh dịch “bình thường về độ đặc” nhưng vẫn có bất thường về mật độ hoặc di động tinh trùng, dẫn đến giảm khả năng thụ thai.

3. Thói quen sinh hoạt và tác động tới chất lượng tinh trùng

Chất lượng tinh trùng chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: chế độ ăn, vận động, căng thẳng, giấc ngủ, thói quen sử dụng rượu bia và thuốc lá, cũng như môi trường làm việc. Nam giới tiếp xúc thường xuyên với nhiệt độ cao, hóa chất độc hại hoặc tia bức xạ có nguy cơ suy giảm số lượng và chất lượng tinh trùng.

Một nghiên cứu của Sharma và cộng sự (2013) đăng trên Reproductive Biology and Endocrinology cho thấy hút thuốc lá làm giảm trung bình 13% mật độ tinh trùng và 10% độ di động so với nhóm không hút. Tương tự, thừa cân và béo phì cũng liên quan đến giảm testosterone và suy giảm chức năng sinh tinh.

4. Hai trường hợp lâm sàng thực tế

Trường hợp 1:

Anh T, 32 tuổi, đến khám tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health vì lo lắng “tinh trùng loãng, vợ cưới 1 năm chưa có thai”. Anh mô tả tinh dịch sau xuất tinh loãng, ít nhớt và nhanh hóa lỏng. Tiền sử sức khỏe tốt, không hút thuốc, thỉnh thoảng uống bia. Kết quả tinh dịch đồ cho thấy: thể tích 2,8 ml, nồng độ tinh trùng 18 triệu/ml, tổng số 50,4 triệu, độ di động tiến tới 38%, hình thái bình thường 5%. Các chỉ số này đều trong giới hạn bình thường theo WHO, chứng tỏ khả năng sinh sản tự nhiên vẫn tốt.

TS.BS.CK2 Trà Anh Duy giải thích rằng hình thức tinh dịch loãng không đồng nghĩa với vô sinh, quan trọng là xét nghiệm tinh dịch đồ. Anh T. được khuyên duy trì lối sống lành mạnh, tăng cường luyện tập, hạn chế rượu bia, đồng thời vợ cũng cần khám phụ khoa để đánh giá nguyên nhân từ phía nữ.

Trường hợp 2:

Anh L, 36 tuổi, tìm đến khám vì thấy tinh dịch đặc quánh, vón cục nhỏ và khó hóa lỏng. Anh làm việc văn phòng, ít vận động, thường xuyên uống cà phê đặc và ít uống nước. Tinh dịch đồ cho thấy: thể tích 2,2 ml, nồng độ 8 triệu/ml (thấp hơn ngưỡng bình thường), tổng số 17,6 triệu, độ di động tiến tới 20%, hình thái bình thường 3%. Đây là trường hợp OAT (thiểu nhược dị dạng tinh trùng).

TS.BS.CK2 Trà Anh Duy nhận định nguyên nhân không nằm ở độ đặc, mà là bất thường về số lượng, di động và hình thái. Anh L. được khuyên thay đổi chế độ sinh hoạt: uống đủ nước, tập thể dục, giảm caffeine, bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa, và tái khám sau 3 tháng. Đồng thời, vợ anh cũng được tư vấn kiểm tra sức khỏe sinh sản để có kế hoạch hỗ trợ sinh sản nếu cần.

5. Vì sao chỉ dựa vào mắt thường là không đủ?

Nhìn bằng mắt thường, chúng ta chỉ có thể phán đoán sơ bộ về thể tích và độ nhớt của tinh dịch. Những đánh giá này hoàn toàn cảm tính và dễ sai lệch. Chẳng hạn, tinh dịch loãng sau khi xuất tinh nhưng có mật độ tinh trùng cao vẫn đảm bảo khả năng thụ thai, trong khi tinh dịch đặc nhưng tinh trùng yếu, dị dạng nhiều thì khả năng có con tự nhiên vẫn rất thấp.

Hơn nữa, nhiều yếu tố tạm thời như chế độ ăn, lượng nước uống, tần suất xuất tinh có thể làm tinh dịch thay đổi trong thời gian ngắn, nhưng không phản ánh sức khỏe sinh sản lâu dài.

6. Lời khuyên dành cho nam giới

Các chuyên gia nam khoa khuyến cáo: nếu sau 6-12 tháng quan hệ đều đặn không dùng biện pháp tránh thai mà chưa có con, cả hai vợ chồng nên đi khám chuyên khoa để xác định nguyên nhân. Xét nghiệm tinh dịch đồ là bước cơ bản và cần thiết cho nam giới, giúp đánh giá toàn diện khả năng sinh sản thay vì chỉ dựa vào cảm quan.

Ngoài ra, duy trì lối sống lành mạnh, tránh stress kéo dài, ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc và hạn chế tiếp xúc độc hại là những biện pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe sinh sản.

Kết luận

Độ đặc hay loãng của tinh dịch không quyết định khả năng sinh sản của nam giới. Yếu tố quan trọng nhất là chất lượng tinh trùng, được xác định qua xét nghiệm tinh dịch đồ với các chỉ số về số lượng, độ di động và hình thái. Việc đánh giá khả năng sinh sản cần tiếp cận toàn diện, kết hợp thăm khám, xét nghiệm và điều chỉnh lối sống. Tự đánh giá qua quan sát bên ngoài dễ dẫn đến hiểu lầm, chậm trễ trong việc tìm nguyên nhân thật sự của tình trạng hiếm muộn.

TS.BS.CK2. Trà Anh Duy

Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health