Tinh Hoàn Teo Dần Một Bên: Nguyên Nhân Khiến Nhiều Quý Ông Bất Ngờ

---

Không ít nam giới chỉ vô tình nhận ra một bên tinh hoàn nhỏ hẳn so với bên còn lại khi tắm, thay quần áo hoặc khi được bạn đời nhắc “sao bìu lệch vậy?”. Vì không đau, nhiều người trấn an bản thân rằng “chắc bẩm sinh”, “chắc do bên này nằm sâu hơn”, rồi để mặc mọi chuyện. Đến khi đi khám vô sinh, tinh dịch đồ bất thường, siêu âm cho thấy một bên tinh hoàn teo rõ, họ mới giật mình. Thực tế, teo tinh hoàn một bên thường là hậu quả muộn của những vấn đề mà chủ nhân từng trải qua nhưng đã quên: giãn tĩnh mạch thừng tinh, viêm tinh hoàn do quai bị, xoắn tinh hoàn đã từng xảy ra mà không được xử trí kịp thời, chấn thương, phẫu thuật vùng bẹn – bìu, rối loạn nội tiết, thậm chí u tinh hoàn.

1. Tinh hoàn teo là gì và vì sao lại “teo một bên”?

Tinh hoàn là “nhà máy” sản xuất tinh trùng và testosterone – hormon sinh dục nam. Ở người trưởng thành khỏe mạnh, mỗi tinh hoàn thường dài khoảng 4–5 cm, thể tích khoảng 15–25 mL (đo trên siêu âm). Teo tinh hoàn là khi thể tích giảm dưới ngưỡng bình thường theo tuổi, hoặc giảm rõ rệt so với bên còn lại. Bìu lúc này trông lệch, bên teo nhỏ và mềm hơn, đôi khi chỉ là cảm giác “xẹp xẹp, không đầy tay như trước”. Điều đáng lo là kích thước tinh hoàn có liên quan chặt với khả năng sinh tinh. Theo nghiên cứu của Lotti và Maggi (2015) công bố trên Human Reproduction Update, nam giới có thể tích tinh hoàn dưới 12 mL có tỉ lệ bất thường tinh dịch đồ (giảm mật độ tinh trùng, giảm di động) lên đến khoảng 60–70%, cao hơn rõ rệt so với nhóm có thể tích trên 15 mL. Những con số này cho thấy “chuyện nhỏ về kích thước” thực ra có thể là cảnh báo sớm cho vấn đề sinh sản.

2. Giãn tĩnh mạch thừng tinh: thủ phạm âm thầm phía trên tinh hoàn

Trong số các nguyên nhân, giãn tĩnh mạch thừng tinh (varicocele) là cái tên đứng hàng đầu. Đây là tình trạng các tĩnh mạch trong đám rối tĩnh mạch thừng tinh bị giãn, ngoằn ngoèo như “búi giun” ở phía trên tinh hoàn, thường gặp bên trái do đặc điểm giải phẫu. Khi tĩnh mạch giãn, máu ứ lại, nhiệt độ vùng bìu tăng, môi trường quanh tinh hoàn không còn mát hơn thân nhiệt 2–3°C như bình thường. Sự tăng nhiệt độ bìu kéo dài cùng rối loạn dòng máu nuôi làm tế bào mầm dần tổn thương, sản xuất tinh trùng suy giảm, tinh hoàn phía bên bệnh nhỏ đi và có nguy cơ teo.

Theo nghiên cứu của Baazeem và cộng sự (2011) công bố trên Journal of Urology, giãn tĩnh mạch thừng tinh gặp khoảng 15% nam giới nói chung nhưng chiếm tới 35–40% ở nam giới vô sinh nguyên phát và khoảng 80% ở vô sinh thứ phát. Trong nhóm varicocele nặng, tỉ lệ tinh hoàn teo (thể tích giảm hơn 20% so với bên đối diện) có thể lên đến 30–40%. Điều đáng tiếc là nhiều thanh niên từ tuổi dậy thì đã sờ thấy “búi giun” nhưng vì không đau nên bỏ qua, đến khi mong con khó khăn mới đi khám, lúc đó một bên tinh hoàn đã teo rõ.

3. Di chứng quai bị, xoắn tinh hoàn và những “tai nạn” bị quên lãng

Quai bị (mumps) thường được xem là bệnh nhẹ ở trẻ em, nhưng nếu xảy ra sau tuổi dậy thì, virus có thể tấn công tinh hoàn gây viêm tinh hoàn do quai bị. Giai đoạn cấp tính, người bệnh sốt cao, đau sưng tuyến mang tai, sau đó bìu sưng to, tinh hoàn căng, nóng, rất đau. Phần lớn sau điều trị, viêm giảm dần, nhưng mô tinh hoàn đã từng bị phá hủy có thể không hồi phục hoàn toàn, để lại di chứng giảm thể tích, thậm chí teo. Theo nghiên cứu của Gupta và cộng sự (2015) công bố trên Journal of Family Medicine and Primary Care, viêm tinh hoàn do quai bị gặp khoảng 20–30% nam giới mắc quai bị sau tuổi dậy thì, và trong số này có đến 30–50% ghi nhận giảm thể tích tinh hoàn bên bị viêm sau 1–2 năm; khoảng 13% có teo rõ rệt. Nhiều người khi còn trẻ chỉ nhớ “hồi đó bị quai bị, bìu đau lắm”, sau đó quên luôn chuyện tái khám, đến khi tuổi ngoài 30 mới phát hiện một bên tinh hoàn đã nhỏ hẳn.

Một nguyên nhân khác là xoắn tinh hoàn (testicular torsion)– tình trạng tinh hoàn xoay trên trục thừng tinh, làm tắc mạch máu nuôi, gây đau bìu dữ dội. Nếu không được phẫu thuật tháo xoắn trong vòng 4–6 giờ, tinh hoàn rất dễ hoại tử và phải cắt bỏ. Tuy nhiên có những trường hợp xoắn rồi tự tháo, cơn đau đến đột ngột rồi tự hết. Người bệnh chủ quan cho rằng “bị trặc nhẹ” hoặc “đau cơ”, không đi khám, trong khi mỗi lần như vậy là một lần tinh hoàn bị thiếu máu cục bộ. Lâu dần, mô tinh hoàn phía bên đó xơ hóa, thể tích giảm, tạo nên hình ảnh teo một bên trên siêu âm. Nghiên cứu của Figueroa và cộng sự (2013) công bố trên Journal of Pediatric Urology cho thấy nếu xoắn tinh hoàn được can thiệp sau 12 giờ, nguy cơ mất hoàn toàn chức năng tinh hoàn hoặc teo về sau tăng lên trên 50%, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đi cấp cứu ngay khi bìu đau đột ngột.

4. Những nguyên nhân “ngoài lề” nhưng không thể bỏ qua

Ngoài giãn tĩnh mạch thừng tinh, quai bị và xoắn tinh hoàn, bác sĩ nam khoa còn ghi nhận nhiều yếu tố khác góp phần làm tinh hoàn teo một bên. Một số rối loạn nội tiết như suy tuyến sinh dục (hypogonadism), tăng prolactin (hyperprolactinemia), dùng steroid đồng hóa kéo dài, có thể làm chức năng sinh tinh suy giảm, lâu ngày ảnh hưởng đến thể tích tinh hoàn. Theo tổng quan của Krausz (2011) công bố trên Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism, bất thường nội tiết chiếm tỉ lệ đáng kể trong các nguyên nhân vô sinh nam, với tỷ lệ rối loạn tinh dịch đồ và giảm thể tích tinh hoàn tăng rõ ở nhóm có testosterone thấp hoặc FSH cao. Chấn thương bìu nặng, phẫu thuật vùng bẹn – bìu, xạ trị, hóa trị, u tinh hoàn cũng có thể làm mất dần mô tinh hoàn lành, để lại một bên teo nhỏ. Ngoài ra, các yếu tố lối sống như hút thuốc lá, béo phì, tiếp xúc nhiệt độ cao kéo dài ở vùng bìu (tắm nước rất nóng, ngồi lâu với laptop trên đùi, sauna thường xuyên) không trực tiếp làm tinh hoàn “teo ngay”, nhưng tạo thêm gánh nặng lên “nhà máy tinh trùng” vốn đã bị tổn thương từ trước, khiến việc hồi phục khó khăn hơn.

5. Trường hợp lâm sàng: Hai câu chuyện cảnh báo tại Men’s Health

Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng tiếp nhận nhiều ca tinh hoàn teo một bên mà chính bệnh nhân cũng bất ngờ. Anh T., kỹ sư công nghệ thông tin, 28 tuổi, đến khám vì cưới vợ 2 năm chưa có con. Anh hoàn toàn khỏe mạnh, chỉ đôi lúc thấy “bìu trái nặng là lạ”. Khám thực thể cho thấy bìu trái thấp hơn, phía trên tinh hoàn trái có cảm giác “búi giun”, tinh hoàn trái nhỏ và mềm hơn bên phải. Siêu âm bìu – thừng tinh cho kết quả: tinh hoàn phải thể tích 19 mL, nhu mô đồng nhất; tinh hoàn trái chỉ 11 mL (giảm hơn 20% so với bên phải – đạt tiêu chuẩn teo), có giãn tĩnh mạch thừng tinh độ III với tĩnh mạch giãn 3,5–4,0 mm, trào ngược rõ khi làm nghiệm pháp Valsalva. Tinh dịch đồ cho thấy mật độ tinh trùng 8 triệu/mL (trong khi ngưỡng bình thường theo WHO 2010 là ≥ 15 triệu/mL), di động tiến tới thấp. Anh T. nhớ lại từ thời sinh viên đã sờ thấy “bên trái có búi gì đó”, nhưng vì không đau nên nghĩ “chắc ai cũng vậy”. Sau được tư vấn, anh quyết định vi phẫu thuật thắt tĩnh mạch thừng tinh (varicocelectomy), kết hợp thay đổi lối sống: bỏ thuốc lá, giảm ngồi lâu, tránh tắm nước quá nóng. Sau khoảng một năm, tinh dịch đồ cải thiện, mật độ tinh trùng tăng lên 18 triệu/mL, vợ anh đã có thai tự nhiên.

Một trường hợp khác là anh H., Doanh nhân, 34 tuổi, đến khám vì gần đây thấy bìu lệch rõ, bên phải “xẹp hơn”. Anh không đau, vẫn quan hệ bình thường. Khai thác kỹ tiền sử, anh kể từng bị quai bị năm 17 tuổi, có sưng đau bìu phải vài ngày rồi tự hết, sau đó không tái khám. Siêu âm bìu ghi nhận: tinh hoàn trái thể tích 18 mL, nhu mô đồng nhất; tinh hoàn phải chỉ 9 mL, nhu mô không đồng nhất, có vùng xơ hóa, tưới máu giảm nhẹ – hình ảnh phù hợp di chứng viêm tinh hoàn do quai bị. Tinh dịch đồ cho kết quả mật độ tinh trùng 16 triệu/mL, chất lượng còn trong ngưỡng chấp nhận được, nhưng bác sĩ giải thích “dự trữ sinh sản tổng thể đã mỏng hơn người bình thường”, nếu sau này xuất hiện thêm một yếu tố nguy cơ như giãn tĩnh mạch thừng tinh, béo phì hoặc hút thuốc lá nặng thì nguy cơ vô sinh sẽ cao hơn. TS.BS.CK2 Trà Anh Duy khuyến cáo anh H. nên theo dõi định kỳ, giữ lối sống lành mạnh, tránh thêm những yếu tố khiến nhiệt độ bìu tăng, và cân nhắc không trì hoãn quá lâu nếu vợ chồng có kế hoạch sinh con.

Từ các trường hợp này, bác sĩ Trà Anh Duy nhấn mạnh: “Teo tinh hoàn một bên rất hiếm khi là ‘trời sinh ra vậy’. Phần lớn là dấu vết của một bệnh lý nào đó đã từng xảy ra. Nếu phát hiện sớm, nhiều trường hợp vẫn có thể giữ được chức năng tốt hơn rất nhiều so với việc chờ đến khi tinh hoàn nhỏ hẳn mới đi khám.”

Kết luận

Dưới góc nhìn y học khách quan, tinh hoàn teo dần một bên là một tín hiệu không nên xem nhẹ. Đằng sau đó thường là những nguyên nhân khá điển hình như giãn tĩnh mạch thừng tinh, viêm tinh hoàn do quai bị, xoắn tinh hoàn, chấn thương hoặc phẫu thuật vùng bìu – bẹn, rối loạn nội tiết và một số bệnh lý khác. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy khi thể tích tinh hoàn giảm dưới một ngưỡng nhất định, nguy cơ bất thường tinh dịch đồ, suy giảm khả năng sinh tinh và vô sinh nam tăng lên rõ rệt. Điều quan trọng không phải là ngồi đo từng milimet để lo lắng, mà là đừng bỏ qua những thay đổi rõ ràng: một bên tinh hoàn nhỏ dần, bìu lệch, sờ thấy búi tĩnh mạch ngoằn ngoèo, có tiền sử quai bị đau bìu, đau bìu cấp tính dù đã tự hết, hay chấn thương vùng này. Khám nam khoa sớm, làm siêu âm bìu, tinh dịch đồ và xét nghiệm hormon khi cần sẽ giúp tìm nguyên nhân, can thiệp đúng lúc, đồng thời tư vấn kế hoạch sinh sản phù hợp cho từng người. Với những ai đã từng mắc quai bị, có giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc từng đau bìu cấp, việc khám định kỳ càng quan trọng, không chỉ để bảo vệ “bản lĩnh đàn ông”, mà còn để bảo vệ cơ hội làm cha trong tương lai.

TS.BS.CK2. Trà Anh Duy
Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health