Dấu Hiệu Nào Giúp Nhận Biết Sớm Nguy Cơ Vô Sinh Nam Để Đi Kiểm Tra Kịp Thời?

---

Nói thật, vô sinh nam là một trong những chuyện đàn ông hay để trễ nhất. Không phải vì không lo, mà vì thường… không nghĩ tới mình đầu tiên. Nhiều cặp vợ chồng cưới xong, mong con mãi chưa thấy tin vui, thế là hành trình kiểm tra thường bắt đầu từ phía người vợ. Còn người chồng thì ngồi khá bình tĩnh với niềm tin rất đàn ông rằng: “Chắc mình không sao đâu”. Đến lúc đi làm tinh dịch đồ mới đứng hình vài giây. Vấn đề là vô sinh nam không phải lúc nào cũng có biểu hiện rầm rộ, nhưng cơ thể thường vẫn có vài tín hiệu gợi ý. Chỉ là mình có chịu đọc hay không thôi.

1. Dấu hiệu sớm nhất đôi khi không nằm ở cơ thể, mà nằm ở… thời gian

Có một dấu hiệu rất đời thường nhưng lại quan trọng bậc nhất: hai vợ chồng đã quan hệ đều đặn, không tránh thai trong 12 tháng mà vẫn chưa có thai. Nếu người vợ từ 35 tuổi trở lên, mốc nên đi kiểm tra sớm hơn, thường là sau 6 tháng. Đây không còn là chuyện “chắc chưa tới số” hay “để thêm vài tháng nữa xem sao”, mà là thời điểm đủ hợp lý để cả hai cùng đánh giá khả năng sinh sản.

Theo hướng dẫn của AUA/ASRM, việc kiểm tra nên diễn ra đồng thời ở cả hai vợ chồng, chứ không nên để một người kiểm tra mãi còn người kia thì ngồi chờ phép màu. Nói theo kiểu BS Chuối: muốn biết đội bóng vì sao chưa ghi bàn, đừng chỉ soi mỗi thủ môn bên kia.

2. Có những dấu hiệu ở vùng kín đừng xem nhẹ

Một số nam giới trước khi phát hiện vấn đề sinh sản thường đã có tín hiệu, chỉ là họ bỏ qua. Ví dụ như cảm giác nặng tức bìu, đau âm ỉ một bên tinh hoàn, hoặc nhìn thấy vùng bìu có búi mạch ngoằn ngoèo giống “búi giun”. Đó có thể là giãn tĩnh mạch thừng tinh (varicocele) – một nguyên nhân khá hay gặp trong vô sinh nam.

Theo tổng quan của Dubin và cộng sự (2018) công bố trên World Journal of Men’s Health, giãn tĩnh mạch thừng tinh gặp ở khoảng 15% nam giới nói chung, nhưng có mặt ở khoảng 35-40% nam giới vô sinh nguyên phát. Nghĩa là có những dấu hiệu không ồn ào, không đau đến mức phải ôm bìu chạy đi cấp cứu, nhưng lại rất đáng để đi khám.

Ngoài ra, nếu tinh hoàn có vẻ nhỏ hơn bình thường, mềm hơn, hai bên lệch nhau rõ, hoặc vùng bìu có cảm giác “không ổn nhưng không biết gọi tên sao cho đúng”, thì cũng đừng chủ quan. Nam khoa có những chuyện càng phát hiện sớm càng đỡ mất thời gian về sau.

3. Có những dấu hiệu không nằm ở tinh hoàn, mà nằm ở cả cơ thể

Không ít trường hợp nguy cơ vô sinh nam lại lộ ra qua những biểu hiện tưởng như không liên quan lắm: giảm ham muốn, khó cương, mệt mỏi kéo dài, ít lông cơ thể, giảm khối cơ, hoặc cảm giác sinh lý đi xuống rõ rệt. Những dấu hiệu này không tự động đồng nghĩa với vô sinh, nhưng có thể gợi ý vấn đề về nội tiết sinh sản, đặc biệt là testosterone, FSH hay các rối loạn trục nội tiết.

Nói cách dễ hiểu, tinh trùng không tự bơi khỏe một mình trong không khí. Nó sống nhờ cả hệ thống. Nếu hệ nội tiết đang trục trặc, cơ thể đang kiệt sức, ngủ nghỉ quá tệ hoặc có bệnh nền ảnh hưởng lâu ngày, thì chất lượng tinh trùng cũng dễ bị tác động. Thành ra, những thay đổi “nhỏ nhỏ” về sức khỏe sinh lý đôi khi không nên chỉ nhìn như chuyện phong độ, mà có thể là tín hiệu cần kiểm tra sâu hơn.

4. Quá khứ đôi khi là manh mối rất quan trọng

Có nhiều nguy cơ vô sinh nam không nằm ở hiện tại, mà nằm ở… chuyện cũ. Ví dụ từng bị tinh hoàn ẩn (cryptorchidism) lúc nhỏ, từng bị quai bị kèm viêm tinh hoàn, từng chấn thương vùng bìu, từng mổ vùng bẹn – bìu, từng hóa trị – xạ trị, từng dùng steroid đồng hóa để tập gym, hoặc làm việc kéo dài trong môi trường quá nóng. Những chuyện này có thể không để lại triệu chứng rõ rệt mỗi ngày, nhưng vẫn âm thầm ảnh hưởng đến chức năng sinh tinh.

Đây là chỗ nhiều người hay bỏ sót nhất. Vì chuyện đã qua rồi, cơ thể hiện tại vẫn thấy bình thường, nên nghĩ là không sao. Nhưng trong thực hành nam khoa, tiền sử tốt hay xấu có giá trị như một chiếc đèn pin soi đường. Bác sĩ nhiều khi chỉ cần nghe đúng tiền sử là đã biết nên nghĩ đến hướng nào.

5. Vậy đi kiểm tra sớm thì kiểm tra gì?

Xét nghiệm cơ bản và quan trọng nhất vẫn là tinh dịch đồ (semen analysis). Đây là xét nghiệm nghe có vẻ riêng tư, nhưng thật ra rất đáng tiền thông tin: thể tích tinh dịch, mật độ tinh trùng, độ di động, hình dạng đều hiện ra khá rõ. Theo mốc tham chiếu của WHO, những chỉ số như mật độ tinh trùng, tổng di động hay hình dạng bình thường đều có ngưỡng để bác sĩ dựa vào đánh giá.

Tùy từng người, bác sĩ có thể chỉ định thêm siêu âm bìu, xét nghiệm nội tiết, hoặc các kiểm tra sâu hơn. Điều cần nhớ là: đời sống sinh lý bình thường không đồng nghĩa chắc chắn khả năng sinh sản bình thường. Có người sinh lý rất ổn nhưng tinh trùng lại yếu. Cũng có người không thấy đau gì mà chất lượng tinh dịch đã giảm khá lâu. Vì vậy, đừng lấy cảm giác “mình vẫn ổn mà” để thay thế cho kiểm tra thật sự.

Kết luận

Về mặt y học, vô sinh nam không phải lúc nào cũng có dấu hiệu rầm rộ, nhưng vẫn có nhiều gợi ý sớm để nhận biết và đi kiểm tra kịp thời: chậm con sau 12 tháng, tiền sử nguy cơ, bìu – tinh hoàn bất thường, giãn tĩnh mạch thừng tinh, hoặc các thay đổi về sinh lý và nội tiết. Điều đáng lo nhất không phải là phát hiện ra vấn đề, mà là phát hiện quá muộn vì cứ nghĩ chắc mình không sao. Nếu đang mong con mà thời gian cứ trôi qua trong sốt ruột, cách khôn ngoan nhất không phải là đoán già đoán non, mà là đi kiểm tra sớm, gọn, đúng chuyên khoa. Đàn ông nhiều khi mạnh nhất không phải ở chỗ cố chịu, mà ở chỗ biết lúc nào nên đi khám.

TS.BS.CK2. Trà Anh Duy

Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health