Một dòng chữ “vôi hóa tuyến tiền liệt” trên phiếu siêu âm đôi khi đủ làm người bệnh mất ngủ. Không ít nam giới trung niên hoặc lớn tuổi đi khám vì tiểu đêm, đau âm ỉ vùng chậu, kiểm tra sức khỏe định kỳ, rồi tình cờ phát hiện tuyến tiền liệt có vài chấm vôi hóa. Từ đó, hàng loạt câu hỏi xuất hiện: có phải mình bị sỏi tuyến tiền liệt, có tắc đường xuất tinh không, tinh dịch ít đi có phải vì vậy, có ảnh hưởng sinh sản hay thậm chí là ung thư?

Ở góc nhìn chuyên môn, vôi hóa tuyến tiền liệt (prostate calcification) là tình trạng xuất hiện các điểm lắng đọng canxi hoặc sỏi nhỏ trong mô tuyến, ống tuyến hoặc quanh vùng tuyến tiền liệt (prostate). Tình trạng này gặp nhiều hơn ở nam giới trung niên và lớn tuổi, thường được phát hiện tình cờ khi siêu âm. Điều quan trọng là: có vôi hóa không đồng nghĩa chắc chắn bị tắc nghẽn ống phóng tinh (ejaculatory duct obstruction).

Một dòng “vôi hóa tuyến tiền liệt” trên phiếu siêu âm có đáng lo?

Vôi hóa tuyến tiền liệt có thể liên quan đến tuổi tác, phì đại tuyến tiền liệt, ứ đọng dịch tuyến, viêm tuyến tiền liệt mạn tính (chronic prostatitis) hoặc thay đổi mô tuyến theo thời gian. Nhiều trường hợp vôi hóa nhỏ, rải rác, không gây triệu chứng và không cần can thiệp đặc biệt. Nói nôm na, không phải cứ thấy “chấm trắng” trên siêu âm là đường sinh sản bị chặn lại như kẹt xe giờ cao điểm.

Theo tổng quan của Hyun (2017) công bố trên World Journal of Men’s Health, sỏi tuyến tiền liệt (prostatic calculi) thường gặp ở nam giới trung niên và lớn tuổi, có thể hình thành do tắc nghẽn ống tuyến quanh vùng phì đại tuyến tiền liệt hoặc viêm mạn tính. Tổng quan này cũng nhấn mạnh phần lớn sỏi tuyến tiền liệt không có triệu chứng, nhưng một số trường hợp có thể liên quan đến triệu chứng tiết niệu hoặc viêm tuyến tiền liệt kéo dài.

Điều khiến người bệnh lo lắng là tuyến tiền liệt nằm gần đường đi của tinh dịch. Ống phóng tinh (ejaculatory duct) là đường dẫn tinh dịch từ túi tinh (seminal vesicle) và ống dẫn tinh đổ vào niệu đạo tuyến tiền liệt. Vì vậy, khi nghe “vôi hóa tuyến tiền liệt”, nhiều người lập tức nghĩ đến chuyện tinh dịch bị nghẽn. Nhưng trong thực hành, bác sĩ không kết luận tắc ống phóng tinh chỉ dựa vào một dòng siêu âm. Phải nhìn triệu chứng, tinh dịch đồ, hình ảnh túi tinh – ống phóng tinh và bối cảnh sinh sản của người bệnh.

Tắc ống phóng tinh: không chỉ nhìn vào chấm vôi hóa

Tắc nghẽn ống phóng tinh là tình trạng đường thoát của tinh dịch bị hẹp hoặc tắc, khiến tinh dịch ra ít, tinh trùng không ra được hoặc chất lượng tinh dịch bất thường. Tình trạng này có thể liên quan đến nang, sỏi, viêm xơ hóa, bất thường bẩm sinh hoặc tổn thương sau viêm nhiễm – thủ thuật. Vôi hóa hoặc sỏi nằm đúng vùng gần ống phóng tinh, ụ núi niệu đạo, hoặc gây viêm xơ hóa quanh đường dẫn tinh dịch có thể góp phần vào nguy cơ tắc. Tuy nhiên, đây không phải là kịch bản xảy ra với mọi trường hợp vôi hóa tuyến tiền liệt.

Theo tổng quan của Achermann và cộng sự (2020) công bố trên Translational Andrology and Urology, trong tắc ống phóng tinh hoàn toàn, tinh dịch đồ thường ghi nhận thể tích tinh dịch thấp dưới 1,5 mL, pH thấp dưới 7,2 và fructose thấp hoặc không có; trong tắc một phần có thể gặp ít tinh trùng nặng và giảm độ di động. Những dấu hiệu này quan trọng hơn nhiều so với việc chỉ thấy vài điểm vôi hóa đơn lẻ.

Một nam giới có vôi hóa tuyến tiền liệt nhưng tinh dịch thể tích bình thường, không đau khi xuất tinh, không tinh dịch máu, không hiếm muộn, không đau vùng chậu kéo dài thì thường không cần hoảng. Ngược lại, nếu có tinh dịch rất ít (hypospermia), xuất tinh đau (painful ejaculation), đau vùng chậu, tinh dịch có máu, hiếm muộn hoặc tinh dịch đồ bất thường, bác sĩ có thể cân nhắc đánh giá sâu hơn bằng siêu âm qua trực tràng (transrectal ultrasound), MRI vùng chậu hoặc nội soi trong một số trường hợp.

Theo nghiên cứu của Roberts và cộng sự (2009) công bố trên Canadian Urological Association Journal, khi đánh giá tình trạng tinh dịch ít, pH tinh dịch có tính acid và không có fructose là những dấu hiệu gợi ý tắc ống phóng tinh hoặc bệnh lý túi tinh, nhưng các kết quả này không đặc hiệu tuyệt đối và cần được diễn giải cùng bệnh sử, khám lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh.

Vấn đề không nằm ở việc có chấm vôi hóa hay không, mà là chấm vôi hóa đó có liên quan triệu chứng và đường dẫn tinh dịch hay không.

Trường hợp lâm sàng: Tưởng vôi hóa là tắc, nhưng cần nhìn toàn bộ bức tranh

Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, chuyên gia sức khỏe tuyến tiền liệt TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng thăm khám cho một nam bệnh nhân 56 tuổi, đến khám trong tâm trạng khá lo lắng sau khi siêu âm bụng tổng quát ghi nhận “vôi hóa tuyến tiền liệt”. Người bệnh có tiểu đêm 2–3 lần, đau âm ỉ vùng tầng sinh môn và gần đây cảm giác tinh dịch ít hơn trước. Sau khi đọc thông tin trên mạng, ông lo mình bị tắc ống phóng tinh và có thể ảnh hưởng sinh sản.

Khi khai thác kỹ, BS Duy ghi nhận người bệnh không có sốt, không tiểu máu, thỉnh thoảng đau nhẹ sau xuất tinh, từng có đợt viêm đường tiết niệu nhiều năm trước. PSA là 1,8 ng/mL, nằm trong giới hạn phù hợp theo bối cảnh tuổi và đánh giá lâm sàng. Siêu âm ghi nhận thể tích tuyến tiền liệt khoảng 32 mL, có vài điểm vôi hóa nhỏ rải rác. Tinh dịch đồ sau 4 ngày kiêng xuất tinh cho thấy thể tích tinh dịch 1,4 mL, thấp nhẹ; pH 7,3, không thấp; mật độ tinh trùng 22 triệu/mL, tổng di động 36%, bạch cầu tinh dịch 0,8 × 10⁶/mL. Kết quả này chưa đủ để kết luận tắc ống phóng tinh hoàn toàn, nhưng vì người bệnh có tinh dịch giảm và đau vùng chậu, bác sĩ tư vấn theo dõi thêm triệu chứng, đánh giá viêm tuyến tiền liệt và cân nhắc khảo sát túi tinh – ống phóng tinh nếu tình trạng kéo dài hoặc tinh dịch đồ xấu hơn.

Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, vôi hóa tuyến tiền liệt là phát hiện không hiếm ở nam giới lớn tuổi và phần lớn không đồng nghĩa với tắc ống phóng tinh. Tuy nhiên, nếu người bệnh có tinh dịch rất ít, xuất tinh đau, tinh dịch máu, đau vùng chậu kéo dài hoặc hiếm muộn, cần đánh giá thêm túi tinh và ống phóng tinh thay vì chỉ nhìn vào kết luận siêu âm.

BS Duy cũng lưu ý nam giới không nên tự dùng kháng sinh, thuốc “tan sỏi”, thuốc bổ tuyến tiền liệt hoặc thực phẩm chức năng chỉ vì thấy chữ vôi hóa. Nếu có triệu chứng tiểu tiện, đau vùng chậu hoặc bất thường tinh dịch, cần khám nam khoa – tiết niệu để được đánh giá đúng: tinh dịch đồ, xét nghiệm nước tiểu, PSA khi có chỉ định, siêu âm tuyến tiền liệt – túi tinh, siêu âm bìu hoặc siêu âm qua trực tràng tùy tình huống.

Kết luận

Vôi hóa tuyến tiền liệt thường gặp hơn ở nam giới trung niên và lớn tuổi, đa số là phát hiện tình cờ và không tự động đồng nghĩa với tắc nghẽn ống phóng tinh. Tuy nhiên, nếu vôi hóa đi kèm tinh dịch rất ít, xuất tinh đau, tinh dịch máu, đau vùng chậu, hiếm muộn hoặc tinh dịch đồ bất thường, nam giới nên được đánh giá chuyên sâu tuyến tiền liệt, túi tinh và ống phóng tinh. Một dòng chữ trên phiếu siêu âm không đủ để kết luận bệnh nặng, nhưng cũng không nên bỏ qua nếu cơ thể đang có triệu chứng thật. Cách đúng nhất không phải là tự uống thuốc hay tự hù dọa bản thân, mà là khám đúng chuyên khoa, làm xét nghiệm phù hợp và điều trị theo nguyên nhân.