Sau nhiều tháng chạy deadline, thiếu ngủ, áp lực tài chính và những bữa cơm gia đình nhiều im lặng hơn trò chuyện, một người đàn ông bắt đầu nhận ra mình không còn hứng thú gần gũi như trước. Anh vẫn thương bạn đời, vẫn muốn mọi thứ ổn, nhưng cơ thể và tâm trí như bị “tụt pin”. Câu hỏi xuất hiện rất thường gặp: “Mình bị tâm lý thôi, hay thật sự có vấn đề sức khỏe?”.
Ở góc nhìn y khoa, giảm ham muốn tình dục (low sexual desire) ở nam giới hiếm khi nên được giải thích bằng một câu duy nhất. Không phải cứ giảm ham muốn là “yếu sinh lý”, cũng không nên xem nhẹ rằng “chỉ do tâm lý”. Ham muốn không sống riêng trong đầu, cũng không nằm gọn trong một chỉ số testosterone. Nó là kết quả của giấc ngủ, stress, hormone, mạch máu, bệnh nền, thuốc đang dùng, cảm xúc và cả chất lượng mối quan hệ.
Không chỉ là tâm lý, cũng không chỉ là hormone
Ham muốn tình dục là một phần của sức khỏe tổng thể. Khi nam giới ngủ đủ, ít căng thẳng, cơ thể khỏe, mối quan hệ an toàn, ham muốn thường dễ xuất hiện hơn. Ngược lại, khi stress kéo dài, mất ngủ, áp lực công việc, lo âu, trầm cảm, rối loạn cương hoặc bệnh chuyển hóa cùng lúc xuất hiện, ham muốn có thể giảm rõ.
Theo nghiên cứu của Laumann và cộng sự (1999) công bố trên JAMA, trong khảo sát dân số tại Hoa Kỳ, khoảng 31% nam giới được ghi nhận có một dạng rối loạn chức năng tình dục, trong đó thiếu quan tâm đến tình dục được báo cáo ở khoảng 15% nam giới. Con số này cho thấy giảm ham muốn không phải chuyện hiếm, nhưng cũng không có nghĩa mọi trường hợp đều cùng một nguyên nhân.
Điều quan trọng là phân biệt giảm ham muốn thoáng qua với tình trạng cần đánh giá. Nếu nam giới giảm hứng thú vài ngày hoặc vài tuần trong giai đoạn quá mệt, ngủ ít, căng thẳng hoặc có biến cố cuộc sống, có thể theo dõi và điều chỉnh lối sống. Nhưng nếu tình trạng kéo dài trên 3 tháng, lặp lại, gây lo lắng, làm né tránh gần gũi hoặc ảnh hưởng mối quan hệ, nên khám chuyên khoa.
Ở đây, câu hỏi không nên là “tâm lý hay bệnh lý”, mà là: những yếu tố nào đang cùng kéo ham muốn đi xuống?
Khi áp lực cuộc sống đi xuống giấc ngủ, hormone và đời sống tình dục
Stress bắt đầu từ công việc, nhưng tác động của nó có thể đi rất xa. Khi căng thẳng kéo dài, cơ thể thường tăng hoạt hóa hệ stress, trong đó cortisol có thể tăng. Người bệnh dễ mất ngủ, mệt mỏi, cáu gắt, giảm năng lượng và giảm cảm giác thân mật. Một người đang kiệt sức về tinh thần rất khó có ham muốn ổn định, dù mối quan hệ vẫn còn tình cảm.
Theo nghiên cứu của Leproult và Van Cauter (2011) công bố trên JAMA, nam giới trẻ khỏe mạnh bị giới hạn giấc ngủ còn 5 giờ mỗi đêm trong 1 tuần có mức testosterone ban ngày giảm khoảng 10–15%. Dữ liệu này cho thấy giấc ngủ không chỉ là chuyện nghỉ ngơi, mà còn liên quan đến hormone và sức khỏe tình dục nam giới.
Bên cạnh stress và giấc ngủ, các vấn đề sức khỏe toàn thân cũng cần được xem xét. Testosterone thấp, đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, béo bụng, bệnh tuyến giáp, đau mạn tính, trầm cảm, lo âu, rượu bia, thuốc lá hoặc tác dụng phụ của một số thuốc đều có thể làm giảm ham muốn. Một số thuốc chống trầm cảm, thuốc huyết áp hoặc thuốc điều trị bệnh mạn tính có thể ảnh hưởng đến chức năng tình dục, nhưng người bệnh tuyệt đối không nên tự ngưng thuốc khi chưa trao đổi với bác sĩ.
Mối quan hệ cũng là một phần của bức tranh. Xung đột kéo dài, thiếu thấu hiểu, chênh lệch ham muốn, áp lực phải “thể hiện” hoặc cảm giác bị phán xét có thể khiến nam giới né tránh gần gũi. Khi né tránh kéo dài, người bạn đời dễ hiểu lầm là hết yêu; còn người nam lại càng áp lực hơn. Vòng xoắn này khiến giảm ham muốn nặng thêm, dù nguyên nhân ban đầu có thể chỉ là stress và thiếu ngủ.
Trường hợp lâm sàng: Tưởng chỉ do thiếu testosterone, hóa ra là nhiều yếu tố cộng lại
Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, chuyên gia nam khoa và tâm lý tình dục TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng thăm khám cho một nam bệnh nhân 42 tuổi, đến khám vì giảm ham muốn rõ trong khoảng 6 tháng. Người bệnh cho biết vẫn còn tình cảm với vợ nhưng ít chủ động gần gũi, thường xuyên mệt, ngủ chập chờn và hay căng thẳng vì công việc. Anh tự nghi mình “thiếu testosterone” và từng định mua sản phẩm tăng sinh lý trên mạng.
Khi thăm khám, BS Duy ghi nhận bệnh nhân có vòng bụng 97 cm, BMI 27,8 kg/m², huyết áp 138/86 mmHg. Xét nghiệm cho thấy glucose đói 6,1 mmol/L, HbA1c 5,9%, triglyceride 2,1 mmol/L, LDL-C 3,4 mmol/L, đều gợi ý rối loạn chuyển hóa mức nhẹ. Testosterone toàn phần buổi sáng 12,9 nmol/L, ở ngưỡng cận thấp nhưng chưa đủ để kết luận chỉ do thiếu testosterone. Khai thác thêm cho thấy người bệnh ngủ sau 1 giờ sáng, uống rượu bia cuối tuần, ít vận động và gần như không trao đổi với vợ về áp lực của mình.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, ở nam giới giảm ham muốn, câu hỏi không nên chỉ là “có thiếu testosterone không”, mà là người đó đang ngủ ra sao, stress mức nào, chuyển hóa có ổn không, có rối loạn cương đi kèm không và mối quan hệ đang tác động thế nào.
Ở góc độ nam khoa và sức khỏe tâm lý tình dục (psychosexual health), BS Duy cho rằng điều trị đúng không phải chỉ là tìm thuốc tăng ham muốn, mà là tìm nguyên nhân khiến ham muốn giảm trong bối cảnh sức khỏe tổng thể và đời sống của người bệnh. Với trường hợp này, hướng xử trí gồm cải thiện giấc ngủ, tăng vận động, giảm vòng bụng, kiểm soát đường huyết – mỡ máu, giảm rượu bia, quản lý stress và khuyến khích giao tiếp với bạn đời. Hormone hoặc thuốc chỉ được cân nhắc khi có chỉ định rõ ràng.
Kết luận
Giảm ham muốn ở nam giới có thể liên quan đến căng thẳng tâm lý, áp lực cuộc sống, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của vấn đề sức khỏe toàn thân. Hai nhóm nguyên nhân này thường đan xen, không tách rời. Stress làm rối loạn giấc ngủ, giấc ngủ ảnh hưởng hormone, bệnh chuyển hóa ảnh hưởng năng lượng và mạch máu, còn mối quan hệ lại tác động đến cảm giác thân mật. Khi giảm ham muốn kéo dài, gây lo lắng hoặc ảnh hưởng quan hệ, nam giới không nên tự dùng testosterone, thuốc tăng ham muốn hay thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc. Cách đúng là khám chuyên khoa để được đánh giá toàn diện và điều trị theo nguyên nhân thật sự.
