Mấy tháng gần đây, chị H. để ý thấy bố mình thường thức dậy 3–4 lần mỗi đêm để đi tiểu. Ban ngày, ông cũng vào nhà vệ sinh lâu hơn trước, tiểu yếu, có lúc vừa ra khỏi toilet đã than “hình như vẫn chưa hết”. Thỉnh thoảng, ông còn bị són tiểu khi chưa kịp vào nhà vệ sinh. Cả nhà bắt đầu lo: “Có phải bố bị u xơ tiền liệt tuyến không? Có nguy hiểm không?”.

Đây là câu hỏi rất thường gặp ở các gia đình có cha, ông hoặc người thân nam giới lớn tuổi. Câu trả lời ngắn gọn là: có thể liên quan đến phì đại lành tính tuyến tiền liệt, dân gian hay gọi là “u xơ tiền liệt tuyến”, nhưng không thể kết luận chỉ dựa vào vài triệu chứng tiểu tiện.

Không phải cứ tiểu đêm là u xơ tiền liệt tuyến

Ở nam giới trung niên và cao tuổi, tiểu đêm, tiểu yếu, tiểu khó, tiểu ngắt quãng, cảm giác tiểu không hết, tiểu gấp hoặc són tiểu thường được xếp vào nhóm triệu chứng đường tiểu dưới (lower urinary tract symptoms – LUTS). Một trong những nguyên nhân phổ biến là phì đại lành tính tuyến tiền liệt (benign prostatic hyperplasia – BPH).

Tuyến tiền liệt là một tuyến nhỏ nằm dưới bàng quang, bao quanh đoạn đầu niệu đạo. Khi nam giới lớn tuổi, tuyến này có thể to dần lên. Nếu tuyến tiền liệt phì đại chèn ép đường tiểu, dòng nước tiểu sẽ yếu hơn, người bệnh phải rặn, tiểu lâu, tiểu xong vẫn cảm giác còn nước tiểu trong bàng quang. Ban đêm, người bệnh có thể phải dậy nhiều lần, lâu ngày gây mất ngủ, mệt mỏi, cáu gắt và giảm chất lượng sống.

Tuy nhiên, chữ “lành tính” không có nghĩa là được chủ quan. Nếu tình trạng tắc nghẽn kéo dài, người bệnh có thể bị bí tiểu, nhiễm trùng tiểu tái phát, sỏi bàng quang, tăng lượng nước tiểu tồn lưu sau tiểu hoặc ảnh hưởng chức năng thận.

Điều quan trọng là tiểu đêm không chỉ do tuyến tiền liệt. Người lớn tuổi có thể tiểu đêm vì uống nhiều nước buổi tối, dùng rượu bia hoặc cà phê, đang uống thuốc lợi tiểu, đái tháo đường, suy tim, rối loạn giấc ngủ, ngưng thở khi ngủ, bàng quang tăng hoạt, nhiễm trùng tiểu, bệnh thần kinh, sau đột quỵ hoặc một số bệnh lý khác của đường tiết niệu.

Nói cách khác, “bố hay tiểu đêm” là một dấu hiệu cần quan tâm, nhưng chưa phải là một chẩn đoán.

Khi nào tiểu đêm, tiểu không hết, són tiểu cần đi khám?

Nhiều bác lớn tuổi thường chịu đựng vì nghĩ “già rồi ai chẳng vậy”. Có người ngại nói với con cái, có người sợ đi khám sẽ phát hiện bệnh nặng, cũng có người tự mua thuốc “tiền liệt tuyến” uống theo lời mách. Đây là điều không nên.

Theo chuyên gia Sức khỏe tuyến tiền liệt TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, tiểu đêm, tiểu không hết và són tiểu ở nam giới lớn tuổi rất thường gặp trong nhóm triệu chứng đường tiểu dưới, nhưng không nên vội kết luận tất cả là do phì đại tuyến tiền liệt. Điều quan trọng là phải đánh giá đúng nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe.

Gia đình nên đưa bố đi khám sớm nếu có các dấu hiệu như: tiểu máu, đau buốt khi tiểu, sốt, đau hông lưng, bí tiểu, tiểu rất yếu, tiểu nhỏ giọt kéo dài, nhiễm trùng tiểu tái phát, sụt cân không rõ nguyên nhân, đau xương, tiểu đêm nhiều lần gây mất ngủ nặng hoặc són tiểu ảnh hưởng sinh hoạt. Những người có bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh thận, bệnh tim mạch cũng nên được đánh giá kỹ hơn.

Theo hướng dẫn của Hội Tiết niệu Hoa Kỳ, đánh giá nam giới có triệu chứng đường tiểu dưới cần dựa vào khai thác triệu chứng, thăm khám, xét nghiệm nước tiểu và các đánh giá phù hợp tùy từng trường hợp. Xét nghiệm PSA (prostate-specific antigen), siêu âm, đo nước tiểu tồn lưu sau tiểu hoặc đánh giá chức năng thận có thể được chỉ định khi bác sĩ thấy cần thiết.

Điểm cần nhớ là không nên tự mua thuốc theo toa của người khác, không tự dùng thuốc lợi tiểu, thuốc nam không rõ nguồn gốc hoặc các sản phẩm được quảng cáo “thu nhỏ tiền liệt tuyến” mà chưa được thăm khám. Vì nếu nguyên nhân không nằm ở tuyến tiền liệt, điều trị sai hướng có thể làm triệu chứng kéo dài hơn.

Khám đúng giúp biết là tuyến tiền liệt, bàng quang hay bệnh nền khác

Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, chuyên gia về u xơ tuyến tiền liệt TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng thăm khám cho một bệnh nhân nam 66 tuổi được con trai đưa đến vì tiểu đêm 4–5 lần mỗi đêm, tiểu yếu, phải rặn, tiểu xong vẫn thấy chưa hết và đôi khi són tiểu khi chưa kịp vào nhà vệ sinh. Ông chịu đựng hơn một năm vì nghĩ đây là chuyện bình thường của tuổi già.

Khi thăm khám, bệnh nhân có huyết áp 145/88 mmHg ở mức cao, glucose đói 6,1 mmol/L tăng nhẹ, HbA1c 6,0% ở ngưỡng cận cao, creatinine 92 µmol/L trong giới hạn theo dõi, PSA 2,8 ng/mL chưa ghi nhận tăng rõ theo tuổi và nguy cơ. Siêu âm ghi nhận tuyến tiền liệt khoảng 48 mL, tăng kích thước; nước tiểu tồn lưu sau tiểu khoảng 110 mL, cao hơn mong đợi. Xét nghiệm nước tiểu không ghi nhận nhiễm trùng rõ.

Bác sĩ nhận định trường hợp này nhiều khả năng là phì đại lành tính tuyến tiền liệt kèm triệu chứng đường tiểu dưới, đồng thời có yếu tố chuyển hóa cần theo dõi. Hướng xử trí không chỉ là dùng thuốc cho tuyến tiền liệt, mà còn cần điều chỉnh thói quen uống nước buổi tối, hạn chế rượu bia/cà phê, đi tiểu trước khi ngủ, kiểm soát đường huyết – huyết áp – cân nặng và theo dõi đáp ứng điều trị.

Theo BS Duy, điều đáng tiếc là nhiều người bệnh chỉ đi khám khi tiểu đêm đã làm mất ngủ kéo dài, tiểu yếu rõ hoặc són tiểu ảnh hưởng sinh hoạt. Nếu được đánh giá sớm, bác sĩ có thể phân biệt đâu là phì đại tuyến tiền liệt, đâu là bàng quang tăng hoạt, nhiễm trùng tiểu, rối loạn chuyển hóa hoặc vấn đề khác để điều trị đúng hướng.

BS Duy cho rằng nhiều bác lớn tuổi chịu đựng tiểu đêm nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, vì nghĩ đó là chuyện bình thường của tuổi già. Thực tế, nếu được thăm khám và điều trị đúng, chất lượng giấc ngủ, sinh hoạt và sự tự tin của người bệnh có thể cải thiện đáng kể.

Kết luận

Bố bị tiểu đêm, tiểu không hết, tiểu yếu hoặc són tiểu có thể liên quan đến phì đại lành tính tuyến tiền liệt, nhưng cũng có thể do bàng quang, nhiễm trùng tiểu, đái tháo đường, thuốc đang dùng, rối loạn giấc ngủ hoặc bệnh nền khác. Vì vậy, gia đình không nên tự kết luận là “u xơ tiền liệt tuyến”, càng không nên tự mua thuốc uống kéo dài.

Cách an toàn nhất là đưa bố đi khám nam khoa hoặc tiết niệu để được hỏi bệnh, thăm khám, siêu âm, xét nghiệm nước tiểu, đánh giá nước tiểu tồn lưu, chức năng thận, đường huyết và PSA khi có chỉ định. Khám đúng không chỉ giúp biết nguyên nhân, mà còn giúp người bệnh ngủ ngon hơn, sinh hoạt tự tin hơn và tránh những biến chứng không đáng có.