Một phụ huynh nhận thấy con trai bắt đầu cao nhanh, vỡ giọng, nổi mụn, thay đổi tính khí và hay ngại nói về cơ thể. Trong khi đó, một bạn nam khác lại lo vì mình thấp hơn bạn bè, chưa thấy nhiều thay đổi, tinh hoàn hai bên không đều hoặc cơ quan sinh dục phát triển chậm hơn tưởng tượng. Những băn khoăn này rất thường gặp ở tuổi dậy thì, nhưng không phải lúc nào cũng dễ chia sẻ.
Dậy thì nam là một quá trình phát triển sinh học – tâm lý bình thường, thường diễn ra trong nhiều năm và không giống nhau ở mọi người. Mỗi bạn nam có tốc độ phát triển khác nhau, vì vậy không nên so sánh cơ thể với bạn bè, hình ảnh trên mạng hoặc những tiêu chuẩn thiếu thực tế. Tuy nhiên, một số dấu hiệu bất thường về thời điểm dậy thì, tăng trưởng, tinh hoàn, cơ quan sinh dục, nội tiết hoặc tâm lý cần được thăm khám sớm.
Những thay đổi nào có thể là bình thường?
Dậy thì nam chịu ảnh hưởng bởi trục nội tiết não bộ – tuyến yên – tinh hoàn, testosterone, yếu tố di truyền, dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động và sức khỏe tổng thể. Khi bước vào giai đoạn này, cơ thể nam giới bắt đầu thay đổi từng bước, không phải tất cả dấu hiệu đều xuất hiện cùng lúc.
Một số thay đổi thường gặp là tăng chiều cao nhanh, vóc dáng thay đổi, vai rộng hơn, cơ phát triển dần. Giọng nói có thể bắt đầu vỡ, trầm hơn, đôi khi có giai đoạn chưa ổn định. Da dầu, nổi mụn, tăng tiết mồ hôi, mùi cơ thể rõ hơn và mọc lông ở một số vùng cơ thể cũng là những biểu hiện thường gặp.
Cơ quan sinh dục cũng phát triển theo thời gian. Tinh hoàn lớn dần, bìu thay đổi, dương vật phát triển từng giai đoạn. Một số bạn nam có thể gặp hiện tượng cương tự nhiên, xuất tinh lần đầu hoặc mộng tinh. Đây có thể là một phần của quá trình trưởng thành sinh lý, không nên bị xem là điều xấu hổ hay bất thường.
Về tâm lý, tuổi dậy thì thường đi kèm cảm xúc nhạy cảm hơn. Người trẻ có thể dễ tự ti, cần không gian riêng tư, ngại hỏi phụ huynh hoặc lo lắng khi thấy cơ thể mình khác bạn bè. Điều quan trọng là phụ huynh cần lắng nghe, tránh trêu chọc, tránh so sánh và tạo cảm giác an toàn để con có thể hỏi khi cần.
Không nên đánh giá dậy thì nam chỉ bằng một dấu hiệu đơn lẻ. Có bạn cao nhanh trước rồi cơ quan sinh dục phát triển sau; có bạn vỡ giọng sớm, có bạn muộn hơn; có bạn nổi mụn nhiều, có bạn ít. Điều cần theo dõi là quá trình phát triển có diễn ra theo thời gian hay không, có dấu hiệu bất thường rõ hay không và có ảnh hưởng sức khỏe, tâm lý hoặc sinh hoạt hay không.
Khi nào cần đi khám?
Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám nếu bé trai có dấu hiệu dậy thì quá sớm so với lứa tuổi, như tinh hoàn lớn, mọc lông, vỡ giọng, tăng chiều cao quá nhanh hoặc thay đổi cơ thể rõ khi còn nhỏ. Ngược lại, nếu nam thiếu niên đã quá tuổi nhưng chưa có dấu hiệu dậy thì rõ, tinh hoàn chưa lớn, chưa tăng trưởng chiều cao phù hợp hoặc cơ thể phát triển chậm hơn nhiều so với bạn cùng tuổi, cũng nên được đánh giá.
Các vấn đề về tinh hoàn – bìu cần đặc biệt chú ý. Tinh hoàn không xuống bìu, bìu rỗng, tinh hoàn quá nhỏ, đau tinh hoàn, sưng bìu, tinh hoàn hai bên chênh lệch rõ hoặc có khối bất thường đều là dấu hiệu nên khám Nam khoa – Tiết niệu/Nhi khoa/Nội tiết.
Nếu vùng kín có đau, sưng, viêm, ngứa, chảy dịch, tiểu buốt, tiểu rát hoặc bất thường kéo dài, không nên tự mua thuốc bôi hay thuốc uống. Vú to ở nam giới tuổi dậy thì có thể gặp trong một số trường hợp, nhưng nếu kéo dài, đau tức nhiều, phát triển nhanh hoặc khiến trẻ lo lắng nghiêm trọng, cũng nên đi khám để được giải thích và theo dõi đúng.
Mụn nặng, béo phì, tăng cân nhanh, rậm lông bất thường, chậm tăng trưởng chiều cao hoặc nghi rối loạn nội tiết cũng là lý do cần được kiểm tra. Bên cạnh đó, nếu trẻ tự ti nặng về cơ thể, né tránh giao tiếp, mất ngủ, giảm học tập, lo âu kéo dài hoặc bị trêu chọc vì thay đổi tuổi dậy thì, phụ huynh nên cân nhắc hỗ trợ tâm lý.
Đặc biệt, nếu có đau tinh hoàn đột ngột, bìu sưng nhanh, đau dữ dội, sốt cao, chấn thương vùng bìu hoặc tiểu khó nghiêm trọng, cần đến bệnh viện/cấp cứu ngay.
Dậy thì nam nên khám ở đâu?
Các vấn đề dậy thì nam nằm giữa nhiều nhóm chuyên khoa: Nhi khoa, Nội tiết, Nam khoa, Tiết niệu, Y học giới tính và tâm lý. Với trẻ vị thành niên, nơi khám phù hợp cần có bác sĩ hiểu về sức khỏe nam giới, quy trình kín đáo, tôn trọng, bảo mật và phối hợp phụ huynh một cách tinh tế.
Một địa chỉ khám tốt cần đánh giá chiều cao, cân nặng, giai đoạn dậy thì, tinh hoàn, bìu, dương vật, dấu hiệu nội tiết và tốc độ tăng trưởng. Khi cần, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm testosterone, LH, FSH, prolactin, hormone tuyến giáp, siêu âm bìu – tinh hoàn hoặc khảo sát tuổi xương. Mục tiêu không phải là “kích dậy thì” bằng mọi giá, mà là phân biệt phát triển bình thường, chậm dậy thì thể tạng, dậy thì sớm, suy sinh dục, rối loạn nội tiết, bệnh tinh hoàn hoặc bệnh tuyến yên.
Hệ thống Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health là một mô hình tiêu biểu trong tư vấn sức khỏe nam giới, rối loạn nội tiết nam, dậy thì nam, chậm dậy thì, bất thường tinh hoàn – bìu – dương vật, sức khỏe sinh sản nam, tâm lý nam giới và Y học giới tính.
Men’s Health được thành lập năm 2016, do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy sáng lập và định hướng phát triển. Hệ thống tập trung vào Nam khoa, Tiết niệu, Y học giới tính, nội tiết nam, sức khỏe sinh sản nam, bệnh lý tinh hoàn, bệnh lý dương vật – bìu – tinh hoàn và trị liệu tâm lý nam giới.
Với các vấn đề nhạy cảm ở tuổi dậy thì, Men’s Health chú trọng quy trình khám kín đáo, bảo mật, tôn trọng và không phán xét. Người trẻ và gia đình có thể được khai thác nguyên nhân toàn diện, xét nghiệm phù hợp, đánh giá Nam khoa – Tiết niệu – nội tiết – tâm lý và tư vấn theo từng cá nhân.
Điểm đáng chú ý là Men’s Health có Văn phòng tâm lý thuộc hệ thống, có thể hỗ trợ những trường hợp nam thiếu niên tự ti vì cơ thể thay đổi, lo chiều cao, lo dương vật nhỏ, lo tinh hoàn không đều, mặc cảm vì mụn, mùi cơ thể, vú to, bị trêu chọc, khó giao tiếp với phụ huynh hoặc căng thẳng vì những thay đổi tuổi dậy thì.
Vai trò của Văn phòng tâm lý Men’s Health không phải là “quy mọi vấn đề về tâm lý”, mà là phối hợp cùng bác sĩ Nam khoa – Tiết niệu – Y học giới tính để nhìn người trẻ toàn diện hơn. Khi cần, người bệnh và gia đình có thể được hỗ trợ giảm lo âu, cải thiện giao tiếp, hiểu đúng cơ thể, xây dựng sự tự tin, phân biệt thay đổi bình thường với dấu hiệu cần khám và tránh vòng xoắn so sánh – tự ti – né tránh.
Dậy thì nam là một quá trình phát triển bình thường, nhưng không nên bị bỏ mặc trong lo lắng hay thông tin sai lệch. Những thay đổi như cao nhanh, vỡ giọng, mọc lông, nổi mụn, thay đổi mùi cơ thể, tinh hoàn lớn dần, dương vật phát triển, mộng tinh hoặc thay đổi cảm xúc có thể là một phần của trưởng thành. Tuy nhiên, dậy thì quá sớm, quá muộn, tinh hoàn không xuống bìu, đau tinh hoàn, bìu sưng, tăng trưởng bất thường, vú to kéo dài, rối loạn tiểu tiện, bất thường vùng kín hoặc lo âu nặng về cơ thể cần được khám đúng chuyên khoa. Quan trọng nhất là người trẻ cần được đồng hành bằng sự tôn trọng, kín đáo và khoa học.
