Một nam giới 35 tuổi đến khám vì hai vợ chồng mong con gần một năm chưa có kết quả. Khi bác sĩ hỏi về thói quen sinh hoạt, anh rút trong túi ra một lọ kẽm đang uống dở và nói nửa đùa nửa thật: “Em nghe nói kẽm giúp tinh trùng khỏe, còn bảo vệ tinh trùng khỏi vi khuẩn nữa. Vậy em uống đều là ổn phải không bác sĩ?”.
Câu hỏi ấy khá thường gặp trong phòng khám nam khoa. Kẽm đúng là một vi chất quan trọng trong tinh dịch, đặc biệt liên quan đến chức năng tuyến tiền liệt và môi trường bảo vệ tinh trùng. Nhưng kẽm không phải “kháng sinh tự nhiên” theo kiểu uống vào là diệt khuẩn, cũng không phải tấm khiên tuyệt đối giúp tinh trùng an toàn trước mọi tác nhân trong đường sinh dục nữ.
Kẽm là một phần của hàng rào bảo vệ sinh hóa trong tinh dịch
Trong tinh dịch, tinh trùng không bơi một mình. Chúng được bao quanh bởi tinh tương, tức phần dịch do nhiều tuyến sinh dục nam tạo ra, gồm túi tinh, tuyến tiền liệt và các tuyến phụ khác. Riêng tuyến tiền liệt đóng góp nhiều thành phần quan trọng, trong đó có kẽm. Vì vậy, khi nói đến kẽm trong dịch tuyến tiền liệt, thực chất là đang nói đến một mảnh ghép của môi trường tinh dịch giúp tinh trùng sống sót và di chuyển sau xuất tinh.
Vai trò thú vị nhất của kẽm là hỗ trợ hoạt tính kháng khuẩn của tinh tương. Theo nghiên cứu của Edström và cộng sự (2008) công bố trên The Journal of Immunology, một trong những vai trò lớn của tinh tương là bảo vệ tinh trùng khỏi tác nhân vi sinh trong đường sinh dục nữ. Nghiên cứu này ghi nhận hoạt tính diệt khuẩn chính của tinh tương người phụ thuộc chặt chẽ vào kẽm và bắt nguồn từ các mảnh peptide được tạo ra khi semenogelin bị phân cắt sau xuất tinh.
Nói dễ hiểu hơn, sau xuất tinh, tinh dịch ban đầu đông nhẹ rồi hóa lỏng. Trong quá trình đó, một số protein lớn bị cắt thành những đoạn nhỏ hơn. Các đoạn peptide này có khả năng kháng khuẩn, nhưng để phát huy tác dụng, chúng cần sự hiện diện của kẽm. Kẽm vì thế giống như “người mở khóa” cho một phần hệ thống phòng vệ sinh học của tinh dịch, chứ không phải một chất diệt khuẩn đơn độc hoạt động như thuốc kháng sinh.
Bảo vệ tinh trùng không có nghĩa là tiêu diệt mọi vi khuẩn
Đường sinh dục nữ không phải môi trường vô khuẩn. Ngược lại, âm đạo có hệ vi sinh thường trú, trong đó nhiều vi khuẩn có lợi giúp duy trì cân bằng sinh lý. Khi tinh trùng đi vào đường sinh dục nữ, chúng phải thích nghi với pH acid, chất nhầy cổ tử cung, đáp ứng miễn dịch tại chỗ và hệ vi sinh tự nhiên.
Vì vậy, nhiệm vụ của tinh tương không phải là “dọn sạch” đường đi, mà là tạo một khoảng thời gian thuận lợi để tinh trùng vượt qua giai đoạn đầu sau xuất tinh. Kẽm góp phần vào quá trình này bằng cách hỗ trợ peptide kháng khuẩn, đồng thời tham gia ổn định màng tinh trùng, bảo vệ cấu trúc bên trong đầu tinh trùng và giảm tác động của stress oxy hóa.
Theo nghiên cứu tổng quan của Fallah và cộng sự (2018) công bố trên International Journal of Reproductive BioMedicine, kẽm có liên quan đến sinh tinh, chất lượng tinh trùng và khả năng thụ tinh; trong đó đặc tính chống oxy hóa là một trong những vai trò được nhấn mạnh. Điều này giúp lý giải vì sao kẽm thường được nhắc đến trong sức khỏe sinh sản nam, nhưng cũng cần hiểu rằng kẽm chỉ là một yếu tố trong bức tranh lớn hơn gồm nội tiết, chuyển hóa, viêm nhiễm, giấc ngủ, thuốc lá, rượu bia, stress và bệnh lý tinh hoàn – tuyến tiền liệt.
Từ phòng khám: đừng chỉ nhìn lọ kẽm, hãy nhìn cả tinh dịch đồ
Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, chuyên gia sức khỏe sinh sản nam giới TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng thăm khám một trường hợp nam giới 35 tuổi, làm việc văn phòng, thường xuyên thức khuya, ít vận động, tăng cân nhanh trong ba năm gần đây. Hai vợ chồng mong con 14 tháng. Anh tự bổ sung kẽm gần nửa năm vì nghĩ tinh trùng yếu chủ yếu do thiếu vi chất.
Kết quả tinh dịch đồ cho thấy thể tích tinh dịch 1,5 mL, ở ngưỡng thấp; mật độ tinh trùng 13 triệu/mL, giảm; tổng di động 30%, giảm; hình dạng bình thường 3%, giảm; bạch cầu tinh dịch 1,2 ×10⁶/mL, tăng, gợi ý tình trạng viêm trong đường sinh dục nam. Khám và siêu âm ghi nhận tuyến tiền liệt có dấu hiệu viêm nhẹ, giãn tĩnh mạch thừng tinh trái với đường kính tĩnh mạch 3,1 mm khi làm nghiệm pháp Valsalva, có dòng trào ngược. BMI 27,6 kg/m², vòng bụng 95 cm, HbA1c 5,8%, gợi ý rối loạn chuyển hóa sớm.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, đây là kiểu tình huống rất dễ bị đơn giản hóa thành “thiếu kẽm nên tinh trùng yếu”. Nhưng ở góc độ nam khoa và sức khỏe sinh sản nam giới, BS Duy cho rằng cần nhìn đầy đủ hơn: có dấu hiệu viêm tinh dịch, có bất thường tĩnh mạch thừng tinh, có thừa cân trung tâm, có rối loạn chuyển hóa và thói quen sinh hoạt chưa tốt. Bổ sung kẽm có thể có vai trò hỗ trợ trong một số trường hợp, nhưng không thể thay thế việc tìm nguyên nhân thật sự.
Nhận định này cũng phù hợp với dữ liệu y văn. Theo phân tích tổng hợp của Zhao và cộng sự (2016) công bố trên Scientific Reports, khi tổng hợp 20 nghiên cứu với 2.600 nam giới vô sinh và 867 người đối chứng, nhóm tác giả ghi nhận nồng độ kẽm trong tinh tương ở nam giới vô sinh nhìn chung thấp hơn nhóm bình thường; đồng thời, bổ sung kẽm có liên quan đến cải thiện một số chỉ số như thể tích tinh dịch, độ di động và hình dạng tinh trùng. Tuy nhiên, đây là bằng chứng ủng hộ vai trò của kẽm trong sinh sản nam, không phải lý do để mọi nam giới tự uống kẽm kéo dài khi chưa biết mình đang thiếu gì, viêm ở đâu, tinh hoàn ra sao và nội tiết có ổn không.
Kết luận
Kẽm trong dịch tuyến tiền liệt đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tinh trùng, đặc biệt bằng cách hỗ trợ hoạt tính kháng khuẩn của các peptide trong tinh dịch sau xuất tinh. Có thể hình dung kẽm như một thành phần của “hàng rào sinh hóa” giúp tinh trùng có thêm cơ hội sống sót khi đi vào đường sinh dục nữ.
Dù vậy, kẽm không phải kháng sinh, không tiêu diệt mọi vi khuẩn và không thể một mình quyết định khả năng sinh sản nam. Khi nam giới có tinh dịch đồ bất thường, bạch cầu tinh dịch tăng, đau vùng chậu, viêm tuyến tiền liệt, tinh dịch đổi màu hoặc mong con lâu chưa có kết quả, điều cần làm không phải chỉ là mua thêm một lọ kẽm. Cách tiếp cận đúng là khám nam khoa, đánh giá tinh dịch đồ, tuyến tiền liệt, tinh hoàn, nội tiết, chuyển hóa và lối sống. Hiểu đúng vai trò của kẽm sẽ giúp nam giới bớt hoang mang, bớt “thần thánh hóa” thực phẩm bổ sung và chăm sóc sức khỏe sinh sản một cách bình tĩnh, khoa học hơn.
