Một chàng trai ngoài 30 tuổi bước vào phòng khám với thân hình săn chắc, tập gym gần như mỗi ngày. Điều khiến anh lo lắng không nằm ở cơ bắp mà ở chuyện vài tháng gần đây ham muốn giảm, cương không còn ổn định và vợ chồng bắt đầu tính chuyện có con.

Anh kể ngoài tập nặng, mình còn uống vài loại “booster”, “tăng testosterone”, “hỗ trợ lên cơ” được giới thiệu trong phòng gym và mua qua mạng. Thành phần cụ thể ra sao, anh cũng không chắc.

Đây là lúc cần phân biệt rõ: tập gym không phải kẻ thù của sinh lý nam. Ngược lại, vận động hợp lý thường tốt cho testosterone, chuyển hóa, tim mạch và chức năng tình dục. Điều đáng ngại nằm ở hai thái cực: tập quá mức mà không phục hồi và sử dụng những sản phẩm không rõ thành phần, đặc biệt khi chúng chứa hormone hoặc chất giống steroid đồng hóa.

Tập nặng không xấu, nhưng cơ thể cũng cần ngày “nghỉ phép”

Các buổi tập sức mạnh cường độ cao có thể làm testosterone tăng tạm thời sau vận động. Về lâu dài, tập luyện điều độ giúp kiểm soát cân nặng, cải thiện độ nhạy insulin và sức khỏe tim mạch – tất cả đều có lợi cho chức năng sinh dục nam.

Một tổng quan công bố năm 2024 về tập luyện và sức khỏe sinh sản nam ghi nhận vận động mức độ vừa phải có liên quan với những cải thiện về số lượng, khả năng di động và hình dạng tinh trùng. Ngược lại, tập luyện quá mức, kéo dài mà phục hồi không đầy đủ có thể liên quan đến rối loạn trục hạ đồi – tuyến yên – tinh hoàn, tăng stress oxy hóa và giảm testosterone ở một số nam giới.

Điểm cần nhấn mạnh là không có công thức kiểu “squat trên 100 kg sẽ yếu sinh lý” hay “tập 6 buổi mỗi tuần sẽ giảm tinh trùng”.

Vấn đề thường xuất hiện khi khối lượng vận động vượt quá khả năng hồi phục trong thời gian dài: tập hai buổi mỗi ngày, liên tục ép cơ thể vượt ngưỡng, ăn thiếu năng lượng để siết mỡ, ngủ ít và gần như không có ngày nghỉ.

Trong y học thể thao từng mô tả tình trạng “exercise-hypogonadal male condition” – nam giới tập sức bền cường độ cao trong thời gian rất dài có testosterone nền thấp kéo dài. Tuy nhiên, hiện tượng này chủ yếu được ghi nhận ở nhóm tập luyện khắc nghiệt trong nhiều năm và ngưỡng vận động cụ thể gây ra tình trạng này vẫn chưa được xác định.

Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, dấu hiệu đáng chú ý không nằm ở số kilogram trên thanh tạ mà ở những thay đổi của cơ thể: thành tích tập giảm dù tập nhiều hơn, mệt dai dẳng, khó ngủ, dễ cáu gắt, mất hứng thú tình dục, cương kém hoặc cân nặng giảm quá nhanh. Khi ấy, “cố thêm một set nữa” đôi khi không phải lựa chọn khôn ngoan.

Thứ đáng sợ hơn quả tạ có khi nằm trong chiếc lọ “testosterone booster”

Trong thực tế thăm khám nam khoa và sức khỏe sinh sản tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, BS Duy gặp những nam giới có hình thể rất tốt nhưng tinh hoàn nhỏ hơn trước, ham muốn thay đổi và tinh dịch đồ suy giảm sau một thời gian sử dụng các sản phẩm hỗ trợ tăng cơ mà chính người dùng cũng không biết rõ thành phần.

Đây là nhóm cần được hỏi rất kỹ về testosterone ngoại sinh, steroid đồng hóa, “prohormone”, SARMs hoặc những sản phẩm quảng cáo tăng testosterone nhanh.

Cơ chế nghe có vẻ nghịch lý: đưa androgen từ bên ngoài vào có thể khiến cơ bắp phát triển và nồng độ androgen trong máu tăng, nhưng não lại hiểu rằng cơ thể đã “đủ testosterone”. Hệ quả là tuyến yên giảm tiết LH và FSH – hai hormone cần thiết để tinh hoàn tự sản xuất testosterone và duy trì quá trình sinh tinh.

Kết quả cuối cùng có thể là tinh hoàn nhỏ lại, mật độ tinh trùng giảm mạnh, thậm chí không còn tinh trùng trong tinh dịch.

Hướng dẫn AUA/ASRM về vô sinh nam sửa đổi năm 2024 khuyến cáo rõ rằng nam giới đang quan tâm đến khả năng sinh sản hiện tại hoặc tương lai không nên sử dụng testosterone ngoại sinh. Testosterone từ bên ngoài có thể ức chế gonadotropin, khiến quá trình sinh tinh giảm hoặc ngừng hoàn toàn; sau khi ngưng thuốc, tinh trùng thường có thể phục hồi nhưng có trường hợp cần nhiều tháng, thậm chí hiếm khi kéo dài nhiều năm.

Một phân tích hệ thống trên 32 công trình với hơn 9.300 người, trong đó 2.671 người từng sử dụng steroid đồng hóa – androgen, ghi nhận nhóm sử dụng có gonadotropin thấp hơn, tinh hoàn nhỏ hơn và khả năng di động tinh trùng kém hơn. Các tác giả cũng cảnh báo AAS có thể ảnh hưởng ham muốn và chức năng cương.

Vì vậy, cơ bắp to lên không đồng nghĩa “nội tiết nam mạnh lên”.

Đôi khi điều xảy ra lại hoàn toàn ngược lại.

Không nên đánh đồng whey, creatine với steroid – vấn đề là nguồn gốc và thành phần

Một sai lầm khác cũng cần tránh là nghe đến “thực phẩm bổ sung cho người tập gym” rồi xem tất cả đều nguy hiểm.

Protein, whey hay creatine monohydrate có thành phần rõ ràng không giống testosterone hoặc steroid đồng hóa. Chẳng hạn, một thử nghiệm trên nam giới tập sức mạnh cho thấy bổ sung creatine ngắn hạn không làm thay đổi đáng kể đáp ứng testosterone sau tập; một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2025 sử dụng creatine 5 g/ngày trong 12 tuần cũng không ghi nhận khác biệt về testosterone toàn phần, testosterone tự do hoặc DHT so với giả dược.

Rủi ro lớn nằm ở sản phẩm không rõ nguồn gốc, quảng cáo kiểu “tăng cơ cực nhanh”, “testosterone tự nhiên mạnh như steroid”, “PCT”, “prohormone”, “SARMs” hoặc sản phẩm không công bố đầy đủ thành phần.

FDA Hoa Kỳ cảnh báo một số sản phẩm bodybuilding được bán dưới dạng thực phẩm bổ sung thực tế có chứa steroid hoặc chất giống steroid mà người sử dụng không biết; những chất này liên quan đến tổn thương gan, rối loạn tình dục và teo tinh hoàn.

Đây không chỉ là cảnh báo lý thuyết. Một nghiên cứu trên 66 sản phẩm dinh dưỡng thể thao nguy cơ cao mua trực tuyến phát hiện 25 sản phẩm, tương đương 38%, chứa chất doping không khai báo, bao gồm chất kích thích và steroid đồng hóa. Một tổng quan năm 2023 cho thấy tỷ lệ sản phẩm phát hiện chất đồng hóa hoặc chất cấm trong các nghiên cứu phân tích dao động khoảng 14–50%, tùy nhóm sản phẩm được lựa chọn.

Vì vậy, thứ nằm trong chiếc hộp đẹp mắt ghi “100% natural” chưa chắc hoàn toàn tự nhiên.

Kết luận

Tập gym đúng cách nhìn chung có lợi chứ không có hại cho sinh lý nam. Nguy cơ thường xuất hiện khi nam giới tập quá sức kéo dài, ăn kiêng cực đoan, thiếu ngủ và không dành đủ thời gian hồi phục.

Nhưng ở góc độ sức khỏe sinh sản, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy cho rằng điều cần cảnh giác hơn là việc tự dùng testosterone, steroid đồng hóa, SARMs hoặc những sản phẩm “tăng cơ – tăng testosterone” không rõ nguồn gốc. Những chất này có thể làm người đàn ông nhìn bên ngoài ngày càng cơ bắp nhưng bên trong lại ức chế hoạt động của tinh hoàn và quá trình sản xuất tinh trùng.

Nếu một người đang tập gym xuất hiện giảm ham muốn, rối loạn cương, tinh hoàn có vẻ nhỏ đi hoặc đang mong con nhưng tinh dịch đồ bất thường, cần khai thật với bác sĩ về mọi loại thuốc, mũi tiêm và thực phẩm bổ sung đang sử dụng.

Bởi trong phòng gym, thêm vài kilogram vào thanh tạ có thể là tiến bộ. Nhưng với hormone nam giới, “càng nhiều càng mạnh” lại là một công thức rất dễ sai.