Một nam giới ngoài 30 tuổi đến khám vì tinh dịch gần đây có màu hơi vàng, đôi lúc khó chịu vùng tầng sinh môn và cảm giác “chất lượng không còn như trước”. Điều khiến anh lo nhất không phải cơn đau mà là câu hỏi: “Nếu tuyến tiền liệt đang viêm thì tinh trùng đi qua đó có bị hư không?”.
Nỗi lo này có một phần cơ sở sinh học, nhưng cần hiểu đúng. Tuyến tiền liệt không phải nơi sản xuất tinh trùng – công việc đó thuộc về tinh hoàn. Tuy nhiên, dịch tuyến tiền liệt tham gia tạo nên môi trường của tinh dịch. Khi đường sinh dục nam có tình trạng viêm và xuất hiện nhiều bạch cầu hoạt hóa, lượng các dạng oxy phản ứng – thường gọi là ROS (reactive oxygen species) – có thể tăng lên. Nếu vượt quá khả năng chống oxy hóa của tinh dịch, tình trạng stress oxy hóa có thể xảy ra và tinh trùng là một trong những tế bào dễ bị ảnh hưởng.
Bạch cầu chống viêm nhiễm, nhưng ROS quá nhiều lại trở thành “con dao hai lưỡi”
ROS không hoàn toàn là thứ có hại. Ở nồng độ sinh lý, chúng tham gia vào những quá trình cần thiết để tinh trùng có khả năng thụ tinh. Vấn đề xuất hiện khi ROS được tạo ra quá mức hoặc hệ thống chống oxy hóa không đủ sức cân bằng.
Trong tình trạng viêm đường sinh dục, đặc biệt khi bạch cầu như bạch cầu trung tính và đại thực bào được hoạt hóa, các tế bào này có thể tạo ra lượng ROS lớn như superoxide và hydrogen peroxide. Đây vốn là một phần của cơ chế phòng vệ giúp cơ thể đối phó với tác nhân gây bệnh.
Theo hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu về sức khỏe sinh sản nam giới, tăng bạch cầu trong tinh dịch – thường được xác định khi bạch cầu peroxidase dương tính vượt 1 × 10⁶/mL – là dấu hiệu của tình trạng viêm nhưng không nhất thiết đồng nghĩa đang có nhiễm khuẩn. Vì vậy, phát hiện bạch cầu trong tinh dịch không nên được diễn giải đơn giản thành “viêm tuyến tiền liệt đang giết tinh trùng”, càng không phải cứ có bạch cầu là cần dùng kháng sinh.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, ở góc độ nam khoa và sức khỏe sinh sản nam giới, điều quan trọng là xác định nguồn viêm ở đâu, mức độ thế nào và có thực sự đi kèm bất thường tinh dịch hay không. Viêm tuyến tiền liệt chỉ là một trong nhiều tình huống có thể liên quan đến tăng stress oxy hóa trong đường sinh dục nam.
ROS “đánh” vào màng tinh trùng bằng cách nào?
Có thể hình dung màng tinh trùng giống một lớp áo rất mỏng nhưng có cấu trúc đặc biệt. Màng này chứa tỷ lệ cao các acid béo không bão hòa đa nối đôi. Đặc điểm đó giúp màng có độ linh hoạt cần thiết cho khả năng di động, quá trình capacitation và tương tác giữa tinh trùng với noãn. Nhưng chính cấu trúc giàu acid béo không bão hòa lại khiến màng tinh trùng trở thành mục tiêu dễ bị ROS tấn công.
Khi ROS vượt quá khả năng trung hòa của hệ thống chống oxy hóa, chúng có thể khởi phát quá trình peroxy hóa lipid (lipid peroxidation). ROS lấy electron từ các acid béo của màng, tạo ra các gốc lipid không ổn định. Những gốc này tiếp tục phản ứng với oxy và tấn công phân tử lipid kế bên, hình thành một phản ứng dây chuyền. Nói nôm na, tổn thương không nhất thiết dừng lại ở “một điểm thủng”, mà có thể lan dọc cấu trúc màng tế bào.
Hậu quả là màng tinh trùng mất dần tính ổn định và độ linh hoạt. Hoạt động của các protein màng và quá trình trao đổi ion cũng có thể bị rối loạn. Khi tổn thương đủ lớn, khả năng di động của tinh trùng giảm, chức năng ty thể bị ảnh hưởng và khả năng thực hiện những bước cần thiết để thụ tinh cũng có thể suy giảm.
Một số sản phẩm sinh ra từ quá trình peroxy hóa lipid, chẳng hạn malondialdehyde (MDA) và 4-hydroxynonenal, còn có khả năng tiếp tục tác động lên protein và những cấu trúc khác của tinh trùng. Vì vậy, stress oxy hóa có thể tạo thành một vòng tổn thương rộng hơn chứ không chỉ dừng ở lớp màng.
Tinh trùng lại khá “thiệt thòi”: tế bào này có rất ít bào tương, đồng nghĩa khả năng mang theo các hệ thống chống oxy hóa và sửa chữa tổn thương nội tại hạn chế hơn nhiều loại tế bào khác.
Không chỉ màng tinh trùng mới chịu ảnh hưởng
Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng thăm khám một nam giới 36 tuổi vì hai vợ chồng chậm có con hơn một năm. Người bệnh đồng thời có cảm giác khó chịu vùng tầng sinh môn và đau nhẹ sau xuất tinh. Tinh dịch đồ ghi nhận bạch cầu tăng trên 1 × 10⁶/mL, độ di động tinh trùng giảm so với giới hạn tham chiếu.
Thay vì kết luận ngay rằng “viêm tuyến tiền liệt làm tinh trùng yếu”, người bệnh được đánh giá thêm tiền sử nhiễm trùng đường sinh dục, triệu chứng đường tiểu, thói quen hút thuốc, thời gian ngồi làm việc kéo dài và các yếu tố nam khoa khác. Đây là cách tiếp cận quan trọng bởi stress oxy hóa không có một nguyên nhân duy nhất.
Ngoài bạch cầu hoạt hóa, bản thân những tinh trùng bất thường cũng có thể tạo ROS. Hút thuốc lá, béo phì, giãn tĩnh mạch thừng tinh, nhiệt độ vùng bìu tăng và một số tình trạng viêm nhiễm đường sinh dục cũng được ghi nhận có liên quan đến stress oxy hóa.
Khi ROS tăng quá mức, đích tổn thương cũng không chỉ là màng tế bào. Stress oxy hóa còn có thể ảnh hưởng ty thể và liên quan đến phân mảnh DNA tinh trùng (sperm DNA fragmentation). Vì vậy, trong một số trường hợp hiếm muộn, số lượng tinh trùng chưa chắc giảm nhiều nhưng khả năng di động, chức năng hoặc tính toàn vẹn vật liệu di truyền vẫn có thể bị ảnh hưởng.
Điều này cũng giải thích tại sao không thể nhìn màu sắc hay độ đặc của tinh dịch rồi kết luận mức độ stress oxy hóa. Tinh dịch đồ, đánh giá bạch cầu và các xét nghiệm chuyên sâu chỉ nên được lựa chọn dựa trên bối cảnh lâm sàng.
Kết luận
Khi tuyến tiền liệt hoặc đường sinh dục nam có tình trạng viêm, bạch cầu hoạt hóa có thể tạo nhiều ROS. Nếu ROS vượt quá khả năng chống oxy hóa của tinh dịch, chúng có thể khởi phát phản ứng peroxy hóa các acid béo trong màng tinh trùng. Phản ứng dây chuyền này làm thay đổi tính ổn định và linh hoạt của màng, từ đó có thể ảnh hưởng khả năng di động và chức năng thụ tinh; stress oxy hóa quá mức còn có thể liên quan đến tổn thương ty thể và DNA tinh trùng.
Tuy nhiên, không thể suy ngược rằng cứ viêm tuyến tiền liệt là tinh trùng sẽ bị ROS “tấn công” đến mức gây vô sinh. Bạch cầu trong tinh dịch, stress oxy hóa và chất lượng tinh trùng là những mắt xích có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa với nhau.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, khi một nam giới vừa có triệu chứng gợi ý viêm đường sinh dục vừa gặp vấn đề sinh sản, cách hợp lý hơn là đánh giá toàn diện tình trạng viêm, tinh dịch và các yếu tố nguy cơ đi kèm. Điều trị đúng nguyên nhân và kiểm soát những yếu tố có thể thay đổi có ý nghĩa hơn nhiều so với tự mua kháng sinh hoặc uống hàng loạt sản phẩm “chống oxy hóa” chỉ vì lo sợ ROS.
