Khi một người trong mối quan hệ giảm ham muốn tình dục, câu hỏi thường xuất hiện rất nhanh: “Có phải mình có vấn đề?”, “Có phải người kia hết yêu?”, “Có phải mối quan hệ đang rạn nứt?”. Thực tế, giảm ham muốn không nên được nhìn như lỗi của riêng một người, cũng không nên vội quy kết là dấu hiệu mối quan hệ đã hỏng. Đây thường là vấn đề đa yếu tố, nằm ở giao điểm giữa sức khỏe cá nhân, tâm lý, hormone, stress, giao tiếp và chất lượng gắn kết của hai người.
1. Giảm ham muốn trước hết là một tín hiệu, không phải lời kết tội
Ham muốn tình dục (sexual desire) có thể thay đổi theo thời gian. Một người có thể giảm ham muốn vì mệt mỏi, thiếu ngủ, stress, trầm cảm, lo âu, bệnh nền, tác dụng phụ thuốc, rối loạn hormone, đau khi quan hệ, rối loạn cương (erectile dysfunction) hoặc áp lực phải “thể hiện”. Vì vậy, nếu chỉ hỏi “ai sai?” thì rất dễ làm vấn đề nặng thêm.
Theo mô tả của DSM-5 về rối loạn giảm ham muốn tình dục ở nam giới (male hypoactive sexual desire disorder), tình trạng này được xem xét khi có sự giảm hoặc thiếu hụt kéo dài về suy nghĩ, tưởng tượng hoặc mong muốn tình dục, thường kéo dài ít nhất 6 tháng và gây đau khổ đáng kể cho cá nhân. Điểm quan trọng là phải có sự khó chịu hoặc ảnh hưởng rõ rệt, chứ không phải cứ ham muốn ít hơn người khác là bệnh.
Nói cách khác, ham muốn không có một “mức chuẩn” áp dụng cho mọi cặp đôi. Có người cao, có người thấp, có giai đoạn tăng, có giai đoạn giảm. Vấn đề thật sự bắt đầu khi sự thay đổi đó gây đau khổ, xa cách hoặc xung đột.
2. Không chỉ là chuyện cá nhân, vì ham muốn sống trong bối cảnh mối quan hệ
Ham muốn không tồn tại trong khoảng trống. Một người có thể vẫn có sức khỏe tốt, hormone bình thường, nhưng ham muốn giảm nếu mối quan hệ đầy căng thẳng, trách móc, thiếu an toàn cảm xúc, thiếu tôn trọng hoặc lâu ngày không còn cảm giác được lắng nghe.
Theo nghiên cứu của Mark (2015) công bố trên Journal of Sex & Marital Therapy, khác biệt ham muốn tình dục giữa hai người trong cùng một mối quan hệ, gọi là chênh lệch ham muốn (sexual desire discrepancy), là trải nghiệm khá phổ biến trong các mối quan hệ lâu dài. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng sự chênh lệch này không tự động có nghĩa là mối quan hệ thất bại, nhưng cách hai người phản ứng với nó sẽ ảnh hưởng nhiều đến sự hài lòng tình dục và hài lòng quan hệ.
Vì vậy, khi một người giảm ham muốn, câu hỏi nên chuyển từ “anh/em bị gì vậy?” sang “gần đây điều gì đang khiến chúng ta xa nhau hơn?”. Cách hỏi khác nhau có thể tạo ra hai con đường rất khác nhau: một bên là phòng thủ và tổn thương, một bên là đối thoại và thấu hiểu.
3. Chênh lệch ham muốn là chuyện của hai người
Trong nhiều cặp đôi, vấn đề không phải một người “không còn ham muốn”, mà là hai người có nhịp ham muốn khác nhau. Một người muốn gần gũi nhiều hơn; người kia cần thời gian, cảm xúc, nghỉ ngơi hoặc sự an toàn. Nếu cả hai đều xem nhu cầu của mình là “đúng chuẩn”, mâu thuẫn rất dễ xảy ra.
Theo nghiên cứu của Vowels và cộng sự (2020) công bố trên Archives of Sexual Behavior, các cặp đôi trong mối quan hệ lâu dài thường dùng nhiều chiến lược để xử lý chênh lệch ham muốn, như giao tiếp cởi mở, lên kế hoạch cho sự thân mật, chăm sóc cảm xúc, điều chỉnh kỳ vọng và tìm điểm gặp nhau thay vì ép buộc một bên phải theo bên còn lại.
Điều này cho thấy giảm ham muốn không nên bị biến thành cuộc điều tra. Nó nên là cuộc trò chuyện. Mục tiêu không phải tìm người có lỗi, mà là tìm cách để cả hai ít cô đơn hơn trong chính mối quan hệ của mình.
4. Nhưng cũng không được bỏ qua nguyên nhân y khoa
Dù mối quan hệ rất quan trọng, không nên quy mọi giảm ham muốn là “do tình cảm”. Ở nam giới, giảm ham muốn có thể liên quan đến testosterone thấp (low testosterone), rối loạn giấc ngủ, béo phì, đái tháo đường, bệnh tim mạch, trầm cảm, lo âu, sử dụng rượu bia quá mức hoặc tác dụng phụ của thuốc.
Theo nghiên cứu của Liu (2022) công bố trên Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders, giấc ngủ, testosterone và cortisol có mối liên quan chặt chẽ; thiếu ngủ và mất cân bằng stress có thể ảnh hưởng đến nội tiết và sức khỏe nam giới. Vì vậy, nếu một người giảm ham muốn kèm mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, giảm năng lượng, rối loạn cương, tăng cân nhanh hoặc thay đổi tâm trạng, cần xem đó là tín hiệu sức khỏe, không chỉ là chuyện tình cảm.
Một mối quan hệ tốt không thay thế được thăm khám y khoa. Ngược lại, điều trị y khoa đúng cũng không thể thay thế giao tiếp và sự đồng hành của người bạn đời.
5. Cách nhìn đúng: vừa là cá nhân, vừa là mối quan hệ
Giảm ham muốn nên được nhìn theo mô hình sinh học – tâm lý – xã hội (biopsychosocial model). “Sinh học” là hormone, bệnh nền, thuốc, giấc ngủ, đau, chức năng cương. “Tâm lý” là stress, lo âu, trầm cảm, tự ti, sang chấn hoặc áp lực phải đáp ứng kỳ vọng. “Xã hội – quan hệ” là giao tiếp, niềm tin, xung đột, phân công trách nhiệm, sự thân mật và cảm giác được tôn trọng.
Theo nghiên cứu của Clayton và cộng sự (2018) công bố trên Mayo Clinic Proceedings, đánh giá giảm ham muốn cần xem xét đồng thời yếu tố y khoa, tâm lý, thuốc men và yếu tố mối quan hệ, vì các yếu tố này thường đan xen thay vì tồn tại riêng lẻ.
Cách nhìn này giúp tránh hai cực đoan: một là đổ lỗi cho cá nhân “yếu”, “lạnh nhạt”, “hết yêu”; hai là đổ lỗi cho mối quan hệ trong khi cơ thể đang có vấn đề sức khỏe thật sự.
6. Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn?
Hai người nên tìm hỗ trợ khi giảm ham muốn kéo dài, gây đau khổ, né tránh thân mật, cãi nhau lặp lại, nghi ngờ nhau, tự ti, hoặc khi có triệu chứng đi kèm như rối loạn cương, đau khi quan hệ, mất ngủ, trầm buồn, mệt mỏi, giảm năng lượng. Có thể bắt đầu bằng khám nam khoa, phụ khoa, nội tiết, tâm lý lâm sàng hoặc trị liệu cặp đôi tùy bối cảnh.
Điều quan trọng là đừng chờ đến khi mối quan hệ đầy oán trách mới bắt đầu nói chuyện. Một câu nói nhẹ nhàng như “Dạo này mình thấy hai đứa hơi xa nhau, mình cùng tìm hiểu xem chuyện gì đang xảy ra nhé” thường có giá trị hơn rất nhiều so với “Anh/em không còn như trước nữa”.
Kết luận
Khi một người giảm ham muốn, không nên xem đó chỉ là vấn đề cá nhân, cũng không nên vội kết luận đó là vấn đề của mối quan hệ. Đúng hơn, đây là tín hiệu cần được nhìn bằng cả ba lăng kính: cơ thể, tâm lý và mối quan hệ. Có trường hợp nguyên nhân chính là sức khỏe, có trường hợp là stress, có trường hợp là khoảng cách cảm xúc, và nhiều trường hợp là sự kết hợp của tất cả. Cách tiếp cận trưởng thành không phải là tìm người có lỗi, mà là cùng nhau tìm nguyên nhân, giao tiếp tử tế và tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần.
