Nhiều cặp vợ chồng mong con thường bắt đầu hành trình thăm khám từ người vợ. Siêu âm, xét nghiệm nội tiết, canh trứng, kiểm tra vòi trứng… mọi thứ có khi đã đi một vòng rất dài. Đến lúc người chồng làm tinh dịch đồ, kết quả mới khiến cả hai bất ngờ: tinh trùng yếu, di động kém, kèm giãn tĩnh mạch thừng tinh. Một căn bệnh trước đó gần như không gây ồn ào, không sốt, không đau dữ dội, nhưng có thể âm thầm làm “đội quân tinh binh” xuống sức.

Giãn tĩnh mạch thừng tinh (varicocele) là tình trạng các tĩnh mạch trong thừng tinh bị giãn bất thường, thường gặp nhiều hơn ở bên trái. Không ít nam giới chỉ phát hiện bệnh khi đi khám vô sinh nam (male infertility), hoặc khi siêu âm Doppler bìu vì đau tức, nặng bìu sau khi đứng lâu. Điều đáng nói là không phải cứ có giãn tĩnh mạch thừng tinh là vô sinh, và càng không phải cứ thấy giãn là phải mổ. Vấn đề nằm ở chỗ phải đánh giá đúng: giãn có rõ trên lâm sàng không, tinh dịch đồ xấu đến mức nào, tinh hoàn có nhỏ đi không, người bệnh có đau tức bìu không và cặp đôi đang mong con trong bối cảnh nào.

Căn bệnh âm thầm sau kết quả tinh dịch đồ xấu

Ở nam giới, tinh hoàn cần một môi trường nhiệt độ thấp hơn thân nhiệt để quá trình sinh tinh diễn ra thuận lợi. Khi tĩnh mạch thừng tinh bị giãn, dòng máu tĩnh mạch có thể ứ trệ, làm tăng nhiệt độ vùng bìu, tăng stress oxy hóa (oxidative stress) và ảnh hưởng đến quá trình tạo tinh trùng. Hậu quả có thể là giảm mật độ tinh trùng, giảm tinh trùng di động (sperm motility), tăng tinh trùng dị dạng (abnormal sperm morphology) hoặc làm chất lượng tinh dịch dao động kéo dài.

Theo nghiên cứu của Agarwal và cộng sự (2023) công bố trên World Journal of Men’s Health, phân tích gộp cho thấy sau điều trị giãn tĩnh mạch thừng tinh, nhiều thông số tinh dịch ở nam giới vô sinh có giãn tĩnh mạch thừng tinh lâm sàng được cải thiện có ý nghĩa, bao gồm mật độ tinh trùng, tổng số tinh trùng, tổng số tinh trùng di động, độ di động tiến tới và hình dạng tinh trùng. Kết quả này củng cố quan điểm rằng ở nhóm bệnh nhân được chọn đúng, điều trị giãn tĩnh mạch thừng tinh có thể mang lại lợi ích sinh sản thực sự.

Tuy vậy, “được chọn đúng” là cụm từ rất quan trọng. Một giãn tĩnh mạch thừng tinh chỉ thấy trên siêu âm, không sờ thấy khi khám, không kèm tinh dịch đồ bất thường, không có đau tức và chưa có kế hoạch sinh con thì không nên bị biến thành lý do để phẫu thuật vội vàng. Ở góc nhìn chuyên môn, điều trị vô sinh nam không phải cuộc đua xem ai mổ sớm hơn, mà là quá trình tìm đúng nguyên nhân và chọn đúng thời điểm.

Không phải cứ giãn là mổ: khi nào cần vi phẫu?

Theo khuyến cáo của Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ và Hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (2021), phẫu thuật điều trị giãn tĩnh mạch thừng tinh nên được cân nhắc ở nam giới đang mong con, có giãn tĩnh mạch thừng tinh sờ thấy trên lâm sàng, có vô sinh và có tinh dịch đồ bất thường; ngược lại, không khuyến cáo phẫu thuật với trường hợp giãn chỉ phát hiện trên hình ảnh học nhưng không sờ thấy khi khám.

Vi phẫu thuật thắt tĩnh mạch tinh (microsurgical varicocelectomy) là một trong những kỹ thuật được đánh giá cao trong điều trị giãn tĩnh mạch thừng tinh, đặc biệt vì phẫu thuật dưới kính vi phẫu giúp bác sĩ nhận diện rõ các cấu trúc nhỏ, bảo tồn động mạch tinh và mạch bạch huyết, đồng thời thắt chọn lọc các tĩnh mạch giãn. Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng vì nếu xử lý không tinh tế, người bệnh có thể đối mặt nguy cơ tái phát hoặc tràn dịch màng tinh hoàn sau mổ.

Theo nghiên cứu của Warli và cộng sự (2024) công bố trên World Journal of Men’s Health, khi so sánh các phương pháp phẫu thuật, nhóm phẫu thuật nội soi có tỷ lệ tái phát cao hơn đáng kể so với nhóm vi phẫu, với nguy cơ tương đối tăng 6,98 lần. Dù mỗi phương pháp có chỉ định riêng, dữ liệu này cho thấy kỹ thuật vi phẫu có lợi thế đáng kể khi được thực hiện bởi phẫu thuật viên có kinh nghiệm.

Điều cần nhấn mạnh là vi phẫu không phải “tấm vé bảo đảm có con ngay”. Mục tiêu của phẫu thuật là cải thiện điều kiện sinh tinh, tăng cơ hội phục hồi tinh dịch đồ và hỗ trợ khả năng có thai tự nhiên hoặc phối hợp tốt hơn với các phương pháp hỗ trợ sinh sản khi cần. Nam giới vẫn cần tái khám, làm lại tinh dịch đồ sau mổ và đánh giá đồng thời sức khỏe sinh sản của người vợ hoặc bạn đời.

Một ca lâm sàng: từ tinh trùng yếu đến vi phẫu điều trị giãn tĩnh mạch tinh

Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng thăm khám cho một nam bệnh nhân 35 tuổi, cùng vợ mong con hơn 18 tháng. Người vợ đã kiểm tra phụ khoa và chưa ghi nhận bất thường lớn. Người chồng thỉnh thoảng có cảm giác nặng bìu trái khi đứng lâu, nhưng trước đó nghĩ do ngồi nhiều, làm việc căng thẳng nên bỏ qua.

Tinh dịch đồ (semen analysis) sau 4 ngày kiêng xuất tinh ghi nhận thể tích tinh dịch 2,6 mL, mật độ tinh trùng 9 triệu/mL, tổng di động 28%, di động tiến tới 18%, hình dạng bình thường 2%. Xét nghiệm testosterone buổi sáng 15,2 nmol/L. Siêu âm Doppler bìu ghi nhận tĩnh mạch thừng tinh trái giãn 3,6 mm, có dòng trào ngược khi làm nghiệm pháp Valsalva. Khám lâm sàng cho thấy giãn tĩnh mạch thừng tinh trái rõ khi đứng.

Sau khi đánh giá toàn diện tình trạng của hai vợ chồng, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy chỉ định vi phẫu thuật thắt tĩnh mạch tinh 2 bên tại bệnh viện. BS Duy là chuyên gia nam khoa với hơn 20 năm kinh nghiệm trong điều trị vô sinh nam, phẫu thuật vi phẫu chuyên sâu và tạo hình sinh dục, từng tu nghiệp, cập nhật kỹ thuật tại nhiều quốc gia. Trong lĩnh vực vi phẫu nam khoa, ông được nhiều đồng nghiệp và người bệnh nhắc đến như một “bàn tay vàng”, nhưng điều ông thường nhấn mạnh không phải là mổ cho thật nhiều, mà là chỉ định đúng.

Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, vi phẫu thuật điều trị giãn tĩnh mạch tinh không dành cho mọi trường hợp phát hiện giãn. Chỉ định cần dựa trên triệu chứng, khám lâm sàng, tinh dịch đồ, siêu âm Doppler và kế hoạch sinh sản của cặp đôi. Mục tiêu của phẫu thuật là cải thiện điều kiện sinh tinh, chứ không phải cam kết có thai ngay sau mổ.

Sau phẫu thuật, người bệnh được hẹn theo dõi định kỳ và làm lại tinh dịch đồ sau vài tháng, vì chu kỳ sinh tinh cần thời gian. Đây cũng là điểm nhiều nam giới dễ sốt ruột: tinh trùng không thể “đổi đời” sau một đêm, kể cả khi phẫu thuật thành công.

Kết luận

Giãn tĩnh mạch thừng tinh là một nguyên nhân có thể gặp trong vô sinh nam, đặc biệt khi nam giới có tinh dịch đồ bất thường, đau tức bìu hoặc vợ chồng mong con lâu chưa có kết quả. Tuy nhiên, bệnh cần được đánh giá cẩn trọng, vì không phải mọi trường hợp giãn đều cần can thiệp. Vi phẫu thuật thắt tĩnh mạch tinh có thể giúp cải thiện điều kiện sinh tinh ở nhóm bệnh nhân được chỉ định phù hợp, nhất là khi được thực hiện bởi phẫu thuật viên có kinh nghiệm và kỹ thuật chuyên sâu. Với nam giới, điều quan trọng không phải là tự mua thuốc tăng tinh trùng hay chờ “hết xui”, mà là đi khám đúng lúc, làm tinh dịch đồ đúng chuẩn và chọn hướng điều trị dựa trên bằng chứng.