Nhiều nam giới bắt đầu đạp xe với một mục tiêu rất đẹp: giảm bụng, tăng sức bền, bớt stress, cải thiện tim mạch và lấy lại phong độ sau những năm ngồi văn phòng quá nhiều. Nhưng sau vài chuyến 40–80 km, có người bắt đầu thấy một cảm giác hơi khó nói: tê vùng yên xe, đau âm ỉ tầng sinh môn, khó chịu vùng đáy chậu, thậm chí lo lắng liệu ngồi lâu trên yên có làm ảnh hưởng tuyến tiền liệt hoặc khiến tinh hoàn bị nóng hay không.
Đạp xe tốt cho tim mạch, nhưng chiếc yên xe không nên trở thành bài kiểm tra sức chịu đựng của tầng sinh môn. Vấn đề không nằm ở chiếc xe đạp, mà ở cách cơ thể được đặt lên chiếc yên trong nhiều giờ.
Chiếc yên xe và vùng tầng sinh môn: khi thể thao tạo áp lực lên vùng nhạy cảm
Tầng sinh môn là vùng nằm giữa bìu và hậu môn. Đây là khu vực có dây thần kinh, mạch máu và mô mềm quan trọng đi qua. Khi nam giới ngồi lâu trên yên xe hẹp, cứng, mũi yên chúc lên hoặc tư thế dồn nhiều trọng lượng về phía trước, vùng tầng sinh môn có thể bị tì đè kéo dài. Hậu quả thường gặp là tê, đau âm ỉ, nóng rát, giảm cảm giác hoặc khó chịu sau khi đạp xe.
Theo nghiên cứu của Sommer và cộng sự (2001) công bố trên The Journal of Urology, chèn ép tầng sinh môn khi đạp xe có thể liên quan đến thay đổi tưới máu vùng sinh dục và cảm giác tê ở một số nam giới đạp xe đường dài. Một nghiên cứu khác của Schwarzer và cộng sự (2002) công bố trên European Urology ghi nhận tư thế ngồi trên yên xe có thể làm giảm oxy mô dương vật trong khi đạp, cho thấy áp lực yên xe có thể ảnh hưởng tạm thời đến tuần hoàn vùng sinh dục.
Tuy nhiên, tê hoặc đau sau đạp xe không đồng nghĩa ngay với viêm tuyến tiền liệt. Đây là điểm nhiều nam giới dễ hiểu lầm. Chèn ép cơ học có thể gây đau vùng chậu, kích thích vùng quanh tuyến tiền liệt hoặc làm triệu chứng hội chứng đau vùng chậu mạn tính nặng hơn ở một số người. Nhưng viêm tuyến tiền liệt thật sự, đặc biệt do nhiễm trùng, cần có bằng chứng lâm sàng và xét nghiệm phù hợp, không thể chỉ dựa vào cảm giác đau sau một buổi đạp dài.
Không phải cứ đạp xe là hại tuyến tiền liệt, nhưng tê vùng yên xe kéo dài là tín hiệu không nên bỏ qua. Nếu nam giới thấy đau tầng sinh môn, đau khi ngồi lâu, tiểu lắt nhắt, tiểu khó chịu, đau khi xuất tinh, đau tinh hoàn, giảm cảm giác vùng sinh dục hoặc rối loạn cương kéo dài sau khi đã nghỉ đạp xe, đó là lúc cần xem lại yên xe, tư thế và nên đi khám nếu triệu chứng không cải thiện.
Tuyến tiền liệt, rối loạn cương và nhiệt độ tinh hoàn: lo đúng, đừng lo quá
Ở góc nhìn nam khoa, đạp xe đường dài có thể ảnh hưởng tạm thời đến vùng tầng sinh môn do tì đè lên dây thần kinh thẹn và mạch máu vùng sinh dục. Điều này có thể gây tê, giảm cảm giác hoặc khó cương ở một số người, nhất là khi đạp lâu mà không đứng lên khỏi yên, yên quá cứng hoặc tư thế dồn nhiều lực xuống đáy chậu. Nhưng đa số trường hợp có thể cải thiện khi điều chỉnh yên xe, thay đổi tư thế, giảm thời lượng ngồi liên tục và nghỉ giữa chặng.
Theo tổng quan của Litwinowicz và cộng sự (2021) công bố trên Sexual Medicine Reviews, các chiến lược như dùng yên giảm áp lực, yên không mũi trong một số trường hợp, điều chỉnh tư thế và đứng lên khỏi yên định kỳ có thể giúp giảm tác động bất lợi lên tầng sinh môn. Nhóm tác giả cũng ghi nhận việc đứng lên khỏi yên khoảng mỗi 10 phút là một biện pháp đơn giản có thể áp dụng rộng rãi.
Câu chuyện tinh hoàn lại liên quan nhiều đến nhiệt. Tinh hoàn nằm trong bìu vì quá trình sinh tinh cần môi trường mát hơn nhiệt độ trung tâm cơ thể. Khi đạp xe lâu, mặc quần bó, ngồi yên nhiều giờ, ma sát, mồ hôi và môi trường nóng có thể làm nhiệt độ bìu tăng tạm thời. Điều này không có nghĩa cứ đạp xe là giảm chất lượng tinh trùng, nhưng ở người đạp cường độ cao, tần suất dày, lại có thêm yếu tố như giãn tĩnh mạch thừng tinh, béo bụng, hút thuốc, rượu bia, ngủ kém hoặc từng sốt kéo dài, chất lượng tinh trùng có thể chịu nhiều tác động cộng hưởng.
Theo nghiên cứu của Jung và cộng sự (2008) công bố trên International Journal of Andrology, đạp xe trong điều kiện kiểm soát có thể làm tăng nhiệt độ bìu theo thời gian ở nam giới khỏe mạnh. Dữ liệu này không nhằm khiến nam giới sợ đạp xe, mà nhắc rằng tinh hoàn cần mát, tầng sinh môn cần bớt bị đè, còn người đạp xe cần biết khi nào nên đứng lên khỏi yên.
Một số điều chỉnh nhỏ có thể giúp giảm rủi ro: chọn yên phù hợp, có rãnh giảm áp lực hoặc thiết kế giảm tì đè tầng sinh môn; chỉnh chiều cao yên và ghi đông đúng; tránh mũi yên chúc lên; đứng lên khỏi yên mỗi 10–15 phút; nghỉ giữa chặng; mặc quần đạp xe có đệm vừa vặn; thay đồ ướt sớm sau tập; tránh mặc quần quá chật cả ngày sau khi đạp.
Trường hợp lâm sàng: Đạp xe khỏe tim mạch, nhưng tầng sinh môn lên tiếng
Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, chuyên gia sức khỏe tuyến tiền liệt và sinh sản nam giới TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng thăm khám cho một nam bệnh nhân 39 tuổi, đạp xe 3–4 buổi mỗi tuần, mỗi buổi khoảng 50–70 km. Người bệnh đến khám vì gần đây sau mỗi chuyến dài thường tê tầng sinh môn, đau âm ỉ vùng đáy chậu và có lúc giảm cảm giác khi quan hệ. Anh lo mình bị viêm tuyến tiền liệt do đạp xe quá nhiều.
Khai thác kỹ thói quen tập luyện cho thấy người bệnh dùng yên khá hẹp và cứng, mũi yên hơi chúc lên, thường ngồi liên tục trong thời gian dài, ít đứng lên khỏi yên khi đạp. Xét nghiệm nước tiểu không gợi ý nhiễm trùng. Siêu âm bìu ghi nhận tinh hoàn không có tổn thương cấp tính, có giãn tĩnh mạch thừng tinh trái nhẹ với đường kính tĩnh mạch khoảng 2,7 mm khi làm nghiệm pháp gắng sức. Tinh dịch đồ ghi nhận thể tích tinh dịch 2,4 mL, mật độ tinh trùng 35 triệu/mL, tổng di động 38%, ở mức cần theo dõi thêm trong bối cảnh người bệnh đang mong con.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, trong những trường hợp nam giới đạp xe đường dài có tê tầng sinh môn hoặc đau vùng chậu, điều quan trọng là phân biệt chèn ép cơ học với viêm tuyến tiền liệt thật sự. Không phải cứ đau sau đạp xe là nhiễm trùng, và cũng không nên tự dùng kháng sinh khi chưa có bằng chứng.
Ở góc độ nam khoa, tiết niệu và sức khỏe sinh sản nam giới, BS Duy cho rằng không nên xem đạp xe là nguyên nhân trực tiếp gây viêm tuyến tiền liệt hay vô sinh, nhưng cũng không nên phớt lờ các dấu hiệu chèn ép kéo dài lên tầng sinh môn và bìu. Với trường hợp này, hướng xử trí là điều chỉnh yên xe, hạ nhẹ mũi yên về vị trí trung tính, dùng yên giảm áp lực, đứng lên khỏi yên định kỳ, giảm quãng đường trong vài tuần, thay đồ ướt ngay sau tập và theo dõi lại triệu chứng. Nếu đau vùng chậu, rối loạn cương hoặc bất thường tinh dịch kéo dài, người bệnh cần được đánh giá thêm.
Kết luận
Đạp xe là môn thể thao tốt cho sức khỏe tim mạch, chuyển hóa và tinh thần. Nam giới không cần sợ đạp xe chỉ vì nghe nói môn này “hại tuyến tiền liệt” hay “làm nóng tinh hoàn”. Tuy nhiên, người đạp đường dài cần chú ý tầng sinh môn, tư thế, yên xe, thời gian ngồi liên tục và nhiệt vùng bìu. Tê vùng yên xe, đau tầng sinh môn, đau vùng chậu, rối loạn cương, đau tinh hoàn, tiểu khó chịu hoặc tinh dịch bất thường kéo dài là những tín hiệu nên được kiểm tra. Đạp xe đúng cách giúp cơ thể khỏe hơn; lắng nghe cơ thể đúng lúc giúp nam giới bảo vệ phong độ lâu dài hơn.
