Một người đàn ông ngoài 40 tuổi vẫn đi làm đều đặn, quản lý công việc, chăm gia đình, thỉnh thoảng thức khuya vì áp lực dự án. Anh bắt đầu mệt hơn, ngủ kém, vòng bụng tăng, ham muốn giảm nhẹ, tiểu đêm một hai lần nhưng vẫn tự nhủ “đàn ông thì phải chịu được”. Đến khi đi khám và được chẩn đoán bệnh lý tuyến tiền liệt cần xạ trị, câu hỏi khiến anh băn khoăn không chỉ là điều trị bệnh ra sao, mà còn là: sau xạ trị có giảm testosterone không, còn khả năng sinh con không, chuyện vợ chồng có bị ảnh hưởng lâu dài không?
Đây là mối lo rất thực tế, nhất là với nam giới còn trẻ, còn nhu cầu tình dục, còn mong muốn có con hoặc chưa hoàn tất kế hoạch sinh sản. Trong ung thư tuyến tiền liệt, điều trị đúng là ưu tiên hàng đầu, nhưng chất lượng sống sau điều trị cũng cần được đặt lên bàn tư vấn ngay từ đầu.
Xạ trị có làm giảm testosterone không? Cần phân biệt với liệu pháp nội tiết
Testosterone chủ yếu được sản xuất tại tinh hoàn. Khi xạ trị tuyến tiền liệt, vùng đích điều trị là tuyến tiền liệt, không phải tinh hoàn. Vì vậy, xạ trị đơn thuần thường không làm testosterone giảm sâu như liệu pháp nội tiết. Tuy nhiên, tinh hoàn vẫn có thể nhận một lượng tia xạ tán xạ nhất định, và điều này có thể ảnh hưởng đến tế bào Leydig – nhóm tế bào tham gia sản xuất testosterone.
Theo nghiên cứu của Nichols và cộng sự công bố năm 2017 trên Advances in Radiation Oncology, ở nhóm bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt được xạ trị, nồng độ testosterone giảm khoảng 9,2% khi kết thúc xạ trị và khoảng 9,3% sau 3 tháng. Mức giảm này thường nhẹ hơn rất nhiều so với khi bệnh nhân được điều trị bằng thuốc ức chế nội tiết nam. Một nghiên cứu của Pickles công bố năm 2002 trên International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics cũng ghi nhận hiện tượng testosterone giảm tạm thời sau xạ trị tuyến tiền liệt là có thật, nhưng không phải lúc nào cũng có ý nghĩa lâm sàng lớn.
Điểm quan trọng là nhiều phác đồ ung thư tuyến tiền liệt không chỉ có xạ trị. Một số bệnh nhân, đặc biệt ở nhóm nguy cơ trung bình – cao, có thể được phối hợp thêm liệu pháp ức chế androgen, gọi là ADT (androgen deprivation therapy). Đây là điều trị làm giảm testosterone có chủ đích để kiểm soát tế bào ung thư tuyến tiền liệt. Vì vậy, khi nam giới nói “xạ trị làm tôi mất testosterone”, cần hỏi lại: người bệnh chỉ xạ trị đơn thuần, hay xạ trị kèm ADT trong vài tháng hoặc vài năm?
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, nhiều nam giới đến khám sau điều trị tuyến tiền liệt vì giảm ham muốn, cương kém, mệt mỏi hoặc ngủ kém. Nhưng khi đánh giá kỹ, nguyên nhân không chỉ nằm ở một chữ “testosterone”, mà còn liên quan tuổi, giấc ngủ, stress, chuyển hóa, thuốc điều trị, tâm lý sau ung thư và chất lượng quan hệ cặp đôi.
Khả năng sinh sản: vấn đề dễ bị bỏ quên trước xạ trị
Ở nam trẻ, câu hỏi sinh sản cần được đặt ra trước điều trị, không nên chờ đến sau xạ trị mới bắt đầu lo lắng. Tinh trùng được tạo ra ở tinh hoàn, trong khi tinh dịch lại có sự đóng góp lớn của tuyến tiền liệt và túi tinh. Khi tuyến tiền liệt được điều trị bằng xạ trị, nam giới có thể giảm lượng tinh dịch, tinh dịch ít hơn, hoặc thay đổi cảm giác xuất tinh. Cancer Research UK lưu ý rằng sau xạ trị hoặc liệu pháp nội tiết, nam giới có thể tạo ra ít tinh dịch hơn hoặc không còn tinh dịch; các điều trị này cũng có thể làm tổn thương tinh trùng và giảm số lượng tinh trùng, khiến việc có con tự nhiên khó hơn.
Một nghiên cứu đáng chú ý của Kissel và cộng sự công bố năm 2024 trên Radiation Oncology phân tích liều tia đến tinh hoàn trong xạ trị tuyến tiền liệt hiện đại. Nghiên cứu cho thấy liều trung vị đến tinh hoàn là 0,58 Gy; nếu có xạ trị hạch vùng chậu, liều trung vị tăng lên 1,18 Gy so với 0,26 Gy khi không xạ trị hạch. Các tác giả nhấn mạnh liều tia đến tinh hoàn trong xạ trị tuyến tiền liệt hiện đại “không phải là không đáng kể”, và nam giới còn mong muốn có con nên được tư vấn bảo tồn tinh trùng trước điều trị.
Điều này không có nghĩa mọi nam giới xạ trị tuyến tiền liệt đều vô sinh. Tuy nhiên, tinh trùng là nhóm tế bào rất nhạy với tia xạ. Nghiên cứu năm 2024 trên Radiation Oncology cũng tổng hợp rằng liều thấp đến tinh hoàn có thể làm giảm số lượng tinh trùng, vô tinh tạm thời có thể xảy ra sau một số ngưỡng liều nhất định, và thời gian phục hồi sinh tinh có thể kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm tùy liều nhận được.
Nam trẻ cần chuẩn bị gì trước khi xạ trị tuyến tiền liệt?
Việc đầu tiên là nói thẳng với bác sĩ: “Tôi còn muốn có con không?”, “Tôi có cần trữ tinh trùng trước điều trị không?”, “Phác đồ của tôi có dùng ADT không?”, “Vùng xạ trị có bao gồm hạch chậu không?”. Những câu hỏi này không làm chậm điều trị, mà giúp người bệnh hiểu rõ hơn về tương lai sinh sản và chất lượng sống.
Theo hướng dẫn của ASCO về bảo tồn sinh sản ở người bệnh ung thư, cập nhật năm 2025 trên Journal of Clinical Oncology, người bệnh ung thư nên được tư vấn nguy cơ sinh sản trước điều trị; trữ lạnh tinh trùng nên được đề nghị cho nam giới trước khi bắt đầu điều trị ung thư, và nếu không thể lấy mẫu tinh dịch, có thể cân nhắc lấy tinh trùng từ tinh hoàn trong những tình huống phù hợp.
Một trường hợp thực tế tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health do TS.BS.CK2 Trà Anh Duy thăm khám là nam bệnh nhân 45 tuổi, làm quản lý, bận rộn, ít vận động, vòng bụng 96 cm, BMI 27 kg/m², ngủ khoảng 5–6 giờ mỗi đêm. Bệnh nhân đến khám vì giảm ham muốn, cương kém hơn trước, tiểu đêm nhẹ và lo lắng sau khi được tư vấn điều trị tuyến tiền liệt. Đánh giá ghi nhận huyết áp 138/86 mmHg, HbA1c 5,9%, triglyceride 2,1 mmol/L, LDL-C 3,4 mmol/L, testosterone toàn phần ở vùng bình thường thấp. BS Duy nhận định đây không chỉ là câu chuyện “yếu sinh lý”, mà là giao điểm giữa bệnh lý tuyến tiền liệt, chuyển hóa, giấc ngủ, stress, nội tiết nam và kế hoạch sinh sản.
Ở góc độ nam khoa hiện đại, BS Duy nhấn mạnh nam giới trẻ trước xạ trị tuyến tiền liệt nên được đánh giá toàn diện: tinh dịch đồ, testosterone buổi sáng, chức năng cương, ham muốn, giấc ngủ, chuyển hóa, tâm lý và mong muốn có con. Với người còn nhu cầu sinh sản, trữ tinh trùng trước điều trị là lựa chọn cần được bàn sớm, vì sau xạ trị việc tìm lại tinh trùng có thể khó khăn hơn.
Kết luận
Xạ trị tuyến tiền liệt có thể làm testosterone giảm nhẹ hoặc tạm thời ở một số nam giới, nhưng mức giảm mạnh thường liên quan nhiều hơn đến liệu pháp nội tiết phối hợp. Với khả năng sinh sản, nguy cơ cần được nhìn nghiêm túc hơn: tinh dịch có thể giảm, tinh trùng có thể bị ảnh hưởng, và việc có con tự nhiên sau điều trị có thể khó hơn. Nam giới trẻ hoặc còn mong muốn có con nên trao đổi sớm với bác sĩ ung bướu, xạ trị, nam khoa và hỗ trợ sinh sản để cân nhắc trữ tinh trùng trước điều trị. Cách tiếp cận hợp lý không phải là hoang mang, mà là chuẩn bị đủ thông tin để điều trị ung thư an toàn, đồng thời bảo vệ tối đa nội tiết, sinh sản và chất lượng sống sau điều trị.
