Một người đàn ông 35 tuổi đến khám vì vài tháng gần đây cứ sau mỗi lần quan hệ lại thấy tức âm ỉ vùng đáy chậu, đôi lúc đau sâu phía sau gốc dương vật khi xuất tinh. Điều khiến anh lo nhất không hẳn là cơn đau: “Bác sĩ ơi, có phải tuyến tiền liệt có vấn đề thì tinh trùng cũng hỏng theo không? Vợ chồng em đang tính có con”.
Đây là nỗi lo khá thường gặp ở nam giới trong độ tuổi sinh sản. Tuyến tiền liệt đúng là một cơ quan tham gia quan trọng vào quá trình tạo tinh dịch, nhưng đau hoặc khó chịu ở vùng tuyến tiền liệt khi quan hệ không đồng nghĩa với tinh trùng yếu hay vô sinh. Điều đáng quan tâm là nguyên nhân phía sau triệu chứng đau đó.
Đau khi xuất tinh chưa phải là “bản án” cho tinh trùng
Cảm giác đau có thể xuất hiện ở đáy chậu, vùng trên xương mu, trực tràng, gốc dương vật hoặc sâu trong vùng chậu, đặc biệt lúc đạt cực khoái hay sau xuất tinh. Y văn gọi đây là đau khi xuất tinh (painful ejaculation). Một tổng quan đăng trên The Journal of Sexual Medicine cho thấy triệu chứng này có thể liên quan đến viêm tuyến tiền liệt, hội chứng đau vùng chậu mạn tính, bệnh lý túi tinh, tắc ống phóng tinh, một số thuốc, tiền sử phẫu thuật vùng chậu hoặc cả các yếu tố tâm lý – tình dục.
Điểm quan trọng là cảm giác “đau vùng tuyến tiền liệt” không có nghĩa mọi trường hợp đều bắt nguồn từ tuyến tiền liệt. Cơ sàn chậu tăng trương lực, thần kinh vùng chậu nhạy cảm, stress kéo dài hoặc tình trạng đau vùng chậu mạn tính cũng có thể tạo ra cảm giác rất giống bệnh tuyến tiền liệt.
Hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu (EAU) cũng ghi nhận rối loạn xuất tinh và rối loạn cương khá thường gặp ở nam giới mắc hội chứng đau vùng chậu mạn tính; chức năng cơ sàn chậu và yếu tố tâm lý cần được xem xét song song với bệnh lý thực thể.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, ở góc độ nam khoa và sức khỏe sinh sản nam giới, không nên nhìn một cơn đau khi quan hệ rồi suy ngay ra “tinh trùng có vấn đề”. Hai chuyện có thể liên quan trong một số bệnh lý, nhưng không phải quan hệ nhân – quả đơn giản.
Khi nào bệnh tuyến tiền liệt thực sự có thể ảnh hưởng chất lượng tinh dịch?
Tinh trùng được sản xuất tại tinh hoàn, chứ không phải tuyến tiền liệt. Tuy nhiên, sau khi rời mào tinh, tinh trùng hòa vào dịch từ túi tinh và tuyến tiền liệt để tạo thành tinh dịch. Vì vậy, tình trạng viêm kéo dài trong đường sinh dục có thể làm thay đổi “môi trường sống” của tinh trùng.
Một phân tích gộp gồm 27 nghiên cứu với hơn 3.200 nam giới cho thấy viêm tuyến tiền liệt mạn có liên quan với những thay đổi bất lợi ở một số thông số tinh dịch. Một phân tích khác trên 12 nghiên cứu ghi nhận nhóm mắc viêm tuyến tiền liệt mạn/hội chứng đau vùng chậu mạn tính có xu hướng giảm mật độ tinh trùng, khả năng di động tiến tới và tỷ lệ hình dạng bình thường so với nhóm chứng. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng giữa các nghiên cứu không hoàn toàn giống nhau.
Các tổng quan gần đây tiếp tục đặt sự chú ý vào phản ứng viêm, stress oxy hóa và thay đổi thành phần dịch tuyến tiền liệt. Khi viêm kéo dài, bạch cầu và các chất trung gian viêm trong tinh dịch có thể tăng, từ đó liên quan đến giảm khả năng di động hoặc tăng tổn thương DNA tinh trùng ở một số người.
Tuy vậy, không phải cứ đau là có viêm, cứ viêm là tinh trùng giảm và cứ tinh dịch đồ bất thường là vô sinh. EAU lưu ý bạch cầu tinh dịch trên 1 × 10⁶/mL được xem là tăng, nhưng bản thân tình trạng này cũng không đủ để kết luận có nhiễm khuẩn hay suy giảm khả năng sinh sản.
Đừng chỉ “soi” tuyến tiền liệt mà quên cả người đàn ông
Một tình huống lâm sàng điển hình có thể gặp tại phòng khám nam khoa là người đàn ông ngoài 30 tuổi, đau đáy chậu và khó chịu lúc xuất tinh nhiều tháng nên tin rằng mình “viêm tuyến tiền liệt làm yếu tinh trùng”. Khi đánh giá toàn diện, ngoài triệu chứng vùng chậu, bác sĩ còn cần hỏi thời gian ngồi làm việc, thói quen nhịn tiểu, quan hệ tình dục, stress, giấc ngủ, thuốc đang dùng, tiền sử nhiễm trùng sinh dục và kế hoạch sinh con.
Nếu người bệnh đang mong con, tinh dịch đồ mới là một trong những công cụ trực tiếp để đánh giá khả năng sinh sản. Theo WHO 2021, các mốc tham khảo thấp thứ 5 của nhóm nam giới có khả năng sinh sản gồm thể tích tinh dịch khoảng 1,4 mL, mật độ tinh trùng 16 triệu/mL, tổng số tinh trùng 39 triệu mỗi lần xuất tinh, tổng di động 42%, di động tiến tới 30% và hình dạng bình thường 4%. Đây là mốc tham khảo, không phải đường ranh tuyệt đối giữa “có con” và “vô sinh”.
Theo BS Duy, một người đau khi xuất tinh nhưng tinh dịch đồ bình thường sẽ có hướng tiếp cận khác hẳn người vừa đau, vừa có bạch cầu tinh dịch tăng, tinh trùng di động giảm hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng đường sinh dục. Điều trị vì thế cũng không nên chỉ xoay quanh kháng sinh. Có trường hợp cần xử lý viêm nhiễm; có người lại cần điều chỉnh cơ sàn chậu, giảm ngồi lâu, cải thiện giấc ngủ, kiểm soát stress hoặc điều trị các rối loạn tình dục đi kèm.
Nếu đau tái diễn nhiều tuần, đau tăng khi xuất tinh, kèm tiểu buốt, tiểu khó, tiểu nhiều lần, sốt, máu trong tinh dịch hoặc hai vợ chồng mong con nhưng chưa có thai, việc khám nam khoa và đánh giá tinh dịch là hợp lý hơn nhiều so với tự mua thuốc “trị tuyến tiền liệt”.
Kết luận
Đau hoặc khó chịu vùng được cho là tuyến tiền liệt khi quan hệ không phải dấu hiệu đủ để kết luận tinh trùng bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, nếu nguyên nhân phía sau là viêm tuyến tiền liệt mạn, viêm đường sinh dục hoặc một số bệnh lý liên quan, chất lượng tinh dịch ở một số nam giới có thể thay đổi.
Điều cần làm không phải là nhìn cơn đau rồi lo ngay đến vô sinh, mà là tìm đúng nguyên nhân. Với nam giới đang có kế hoạch sinh con, một cuộc thăm khám đầy đủ kết hợp tinh dịch đồ khi có chỉ định sẽ cho câu trả lời đáng tin cậy hơn nhiều so với việc “đoán sức khỏe tinh trùng” qua cảm giác đau trong mỗi lần quan hệ.
