Có những nam giới cầm kết quả tinh dịch đồ thấy mật độ tinh trùng thấp liền nghĩ “chắc tuyến tiền liệt có vấn đề”. Người khác lại đau đáy chậu, đau khi xuất tinh nên lo tuyến tiền liệt đang làm “hỏng tinh trùng”. Nhưng trên thực tế, tinh hoàn và tuyến tiền liệt giữ hai vai trò rất khác nhau trong khả năng sinh sản nam giới.
Nói đơn giản, tinh hoàn giống như “nhà máy sản xuất” tinh trùng; còn tuyến tiền liệt là một phần của hệ thống tạo nên môi trường tinh dịch để tinh trùng được vận chuyển và hoạt động. Vì vậy, khi một cặp vợ chồng hiếm muộn, bác sĩ không thể chỉ nhìn tinh dịch đồ rồi quy nguyên nhân cho một cơ quan.
Tinh trùng ít hoặc không có: trước tiên phải nghĩ đến khả năng sản xuất của tinh hoàn
Tinh trùng được tạo ra trong các ống sinh tinh của tinh hoàn. Vì thế, khi chức năng tinh hoàn suy giảm rõ rệt, biểu hiện thường nổi bật nhất là mật độ hoặc tổng số tinh trùng giảm, nặng hơn có thể không tìm thấy tinh trùng trong tinh dịch.
Theo WHO, tinh dịch đồ là xét nghiệm nền tảng khi đánh giá khả năng sinh sản nam giới. WHO cũng nhấn mạnh tổng số tinh trùng trong một lần xuất tinh có giá trị phản ánh một phần khả năng sản xuất tinh trùng của tinh hoàn.
Nhóm nguyên nhân tại tinh hoàn khá rộng: tinh hoàn ẩn từ nhỏ, viêm tinh hoàn sau quai bị, xoắn tinh hoàn, chấn thương, hóa trị hoặc xạ trị, bất thường di truyền, giãn tĩnh mạch thừng tinh, sử dụng testosterone hoặc steroid đồng hóa kéo dài… WHO cũng xác định suy giảm khả năng sản xuất tinh trùng của tinh hoàn và các rối loạn nội tiết là những nguyên nhân quan trọng của vô sinh nam.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, khi nghi ngờ nguyên nhân tại tinh hoàn, bác sĩ không chỉ hỏi “bao nhiêu triệu tinh trùng”, mà còn khám kích thước và mật độ tinh hoàn, đánh giá mào tinh – ống dẫn tinh, tìm giãn tĩnh mạch thừng tinh và xét nghiệm nội tiết.
Một gợi ý khá quan trọng là FSH. Nếu tinh dịch đồ cho thấy tinh trùng rất ít hoặc không có tinh trùng, đồng thời tinh hoàn nhỏ và FSH tăng cao, bác sĩ sẽ nghĩ nhiều hơn đến tình trạng sinh tinh suy giảm tại tinh hoàn. Ngược lại, một người không có tinh trùng nhưng tinh hoàn vẫn có thể tích tương đối bình thường và FSH bình thường chưa chắc tinh hoàn đã “hỏng”; khi đó phải tìm khả năng đường dẫn tinh bị tắc. Hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu (EAU) cũng sử dụng kích thước tinh hoàn, FSH và khám đường dẫn tinh để phân biệt các nhóm nguyên nhân này.
Tuyến tiền liệt thường ảnh hưởng “môi trường tinh dịch” hơn là trực tiếp làm mất khả năng sinh tinh
Tuyến tiền liệt không sản xuất tinh trùng. Dịch tuyến tiền liệt hòa cùng dịch túi tinh và tinh trùng để tạo thành tinh dịch sau xuất tinh.
Do đó, những bất thường liên quan tuyến tiền liệt hoặc các tuyến sinh dục phụ thường có một “bộ mặt” khác. Người bệnh có thể đau vùng đáy chậu, khó chịu khi xuất tinh, tiểu buốt, tiểu rắt, cảm giác tức vùng chậu hoặc có tiền sử viêm đường sinh dục. Tinh dịch có thể thay đổi thể tích, độ hóa lỏng, pH hoặc xuất hiện nhiều tế bào viêm.
Viêm kéo dài cũng có khả năng ảnh hưởng thứ phát đến tinh trùng. Một phân tích gộp của Condorelli và cộng sự năm 2017 trên 27 nghiên cứu với 3.241 nam giới cho thấy viêm tuyến tiền liệt mạn có liên quan đến giảm một số thông số như mật độ, khả năng di động, sức sống hoặc hình dạng tinh trùng tùy thể bệnh. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng không giống nhau ở tất cả bệnh nhân.
Một phân tích khác gồm 12 nghiên cứu trên nam giới mắc viêm tuyến tiền liệt mạn/hội chứng đau vùng chậu mạn cũng ghi nhận nhóm bệnh có mật độ tinh trùng, tỷ lệ di động tiến tới và tỷ lệ hình dạng bình thường thấp hơn nhóm chứng.
Điều đó có nghĩa là tuyến tiền liệt có thể góp phần làm chất lượng tinh dịch xấu đi, đặc biệt trong bối cảnh viêm mạn tính, nhưng không nên suy ngược rằng bất kỳ trường hợp tinh trùng yếu nào cũng xuất phát từ tuyến tiền liệt.
Một tinh dịch đồ bất thường vẫn chưa nói được “thủ phạm” nằm ở đâu
Trong thực tế nam khoa, đây mới là đoạn dễ nhầm nhất.
Một nam giới ngoài 30 tuổi đến Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health vì hai vợ chồng chậm có con có thể có mật độ tinh trùng giảm nhưng hoàn toàn không đau đáy chậu hay rối loạn tiểu tiện. Khi khám, nếu phát hiện tinh hoàn nhỏ, giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc nội tiết FSH bất thường, hướng đánh giá sẽ nghiêng nhiều về quá trình sinh tinh.
Ngược lại, một người khác có tinh hoàn kích thước bình thường nhưng thường xuyên đau khi xuất tinh, tức đáy chậu, tinh dịch có nhiều bạch cầu và khả năng di động tinh trùng giảm lại khiến bác sĩ nghĩ nhiều hơn đến tình trạng viêm đường sinh dục hoặc hội chứng đau vùng chậu. Đây là hai kiểu bệnh nhân có thể cùng mang một kết quả “tinh trùng yếu”, nhưng cách tìm nguyên nhân hoàn toàn khác nhau.
Theo BS Duy, có thể hiểu tương đối như sau: giảm mạnh số lượng tinh trùng thường khiến bác sĩ chú ý nhiều hơn đến tinh hoàn, nội tiết hoặc tắc nghẽn đường dẫn tinh; còn bất thường môi trường tinh dịch kèm triệu chứng viêm – đau vùng chậu khiến bác sĩ phải đánh giá tuyến tiền liệt, túi tinh và đường sinh dục phụ.
Tuy nhiên, không có một chỉ số đơn độc nào đủ phân định tuyệt đối.
Nếu tinh trùng giảm nhiều hoặc không có tinh trùng, bác sĩ có thể cần FSH, LH, testosterone toàn phần, siêu âm bìu và trong những trường hợp thích hợp là xét nghiệm di truyền. Nếu tinh dịch rất ít, đặc biệt kèm không có tinh trùng, phải nghĩ thêm đến tắc ống phóng tinh, bất sản ống dẫn tinh hoặc xuất tinh ngược; EAU lưu ý những trường hợp này có thể cần tìm tinh trùng trong nước tiểu sau xuất tinh hoặc đánh giá đường dẫn tinh bằng các phương tiện phù hợp.
Khi nghi viêm đường sinh dục, việc đánh giá có thể bao gồm bạch cầu tinh dịch, xét nghiệm vi sinh theo chỉ định và khám tuyến tiền liệt. Còn siêu âm qua trực tràng thường không phải xét nghiệm làm đại trà cho mọi ca vô sinh mà chủ yếu hữu ích khi bác sĩ nghi ngờ bất thường tuyến tiền liệt, túi tinh hoặc ống phóng tinh.
Kết luận
Muốn phân biệt vấn đề sinh sản đến từ tinh hoàn hay tuyến tiền liệt, không nên chỉ hỏi “tinh trùng yếu hay khỏe”.
Tinh hoàn chủ yếu quyết định việc tạo ra bao nhiêu tinh trùng và chất lượng ban đầu của chúng; tuyến tiền liệt chủ yếu tham gia tạo môi trường tinh dịch và có thể ảnh hưởng thứ phát đến hoạt động của tinh trùng khi có viêm hoặc bệnh lý đường sinh dục.
Ở góc độ nam khoa và sức khỏe sinh sản nam giới, BS Duy cho rằng cách tiếp cận hợp lý nhất là ghép nhiều mảnh thông tin: tinh dịch đồ ít nhất được đánh giá đúng quy trình, khám tinh hoàn – mào tinh – ống dẫn tinh, nội tiết sinh sản và các dấu hiệu viêm hoặc tắc nghẽn khi cần thiết.
Vì vậy, cùng một chữ “tinh trùng yếu”, người này có thể cần điều trị bệnh lý tinh hoàn, người khác cần giải quyết viêm đường sinh dục, người khác nữa lại có tắc nghẽn đường dẫn tinh. Tìm đúng nơi xảy ra vấn đề quan trọng hơn nhiều so với chỉ cố tìm một loại thuốc để “bổ tinh trùng”.
