Không ít nam giới từng siêu âm bìu và được báo “giãn tĩnh mạch thừng tinh nhẹ” rồi vài năm sau bắt đầu băn khoăn: “Lúc đó bác sĩ bảo theo dõi thôi, nhưng liệu để lâu tinh trùng có yếu dần không?”.
Câu trả lời là: có khả năng ở một số người, nhưng không phải cứ giãn nhẹ là chất lượng tinh trùng chắc chắn giảm theo năm tháng. Điều quan trọng hơn chữ “nhẹ” trên siêu âm là giãn có sờ thấy khi khám hay không, có trào ngược tĩnh mạch đáng kể không, kích thước tinh hoàn có thay đổi không và đặc biệt là tinh dịch đồ hiện tại ra sao.
Giãn tĩnh mạch thừng tinh có thể ảnh hưởng sinh tinh, nhưng mỗi người một khác
Giãn tĩnh mạch thừng tinh là tình trạng các tĩnh mạch quanh tinh hoàn giãn bất thường. Cơ chế chính xác gây ảnh hưởng khả năng sinh sản vẫn chưa hoàn toàn được giải thích, nhưng những yếu tố thường được nhắc đến gồm tăng nhiệt độ vùng bìu, thiếu oxy mô, stress oxy hóa và rối loạn môi trường quanh tinh hoàn.
Theo hướng dẫn hiện hành của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu (EAU), giãn tĩnh mạch thừng tinh gặp ở khoảng 15% nam giới nói chung, khoảng 25% nam giới có tinh dịch đồ bất thường và 35–40% nam giới đến khám vì vô sinh. EAU cũng ghi nhận chất lượng tinh dịch có xu hướng xấu hơn khi mức độ giãn cao hơn và tuổi tăng lên.
Các nghiên cứu tổng hợp cũng cho thấy ở những nam giới vô sinh có giãn tĩnh mạch thừng tinh lâm sàng, mật độ, độ di động và hình dạng tinh trùng trung bình thấp hơn nhóm không có giãn. Tuy nhiên, đây là sự khác biệt ở cấp độ quần thể, không có nghĩa một người được phát hiện giãn nhẹ hôm nay sẽ chắc chắn bị giảm tinh trùng sau 5 hay 10 năm.
Đây chính là lý do BS Duy thường không xem một kết quả siêu âm ghi “giãn nhẹ” như một bản án đối với khả năng sinh sản.
Có trường hợp tinh dịch xấu dần, nhưng cũng có người ổn định nhiều năm
Dữ liệu theo dõi dài hạn khá thú vị vì không hoàn toàn giống nhau.
Một nghiên cứu theo dõi những nam giới có giãn tĩnh mạch thừng tinh trong khoảng 5 năm nhận thấy ở nhóm đã có tinh dịch đồ bất thường ngay từ đầu, tỷ lệ tiếp tục suy giảm chất lượng tinh dịch cao hơn rõ rệt. Trong khi đó, ở nhóm ban đầu có tinh dịch đồ bình thường, đa số không ghi nhận diễn tiến xấu; khoảng 20% có sự suy giảm trong thời gian theo dõi. Những người có dòng máu trào ngược mạnh hơn và nhiệt độ bìu cao hơn có nguy cơ suy giảm lớn hơn.
Một nghiên cứu nhỏ trước đó cũng ghi nhận tinh dịch từ bình thường chuyển thành bất thường ở một số nam giới có giãn tĩnh mạch thừng tinh không điều trị.
Nhưng không phải nghiên cứu nào cũng cho kết quả như vậy. Một nghiên cứu theo dõi khoảng 8 năm không tìm thấy sự suy giảm rõ rệt về mật độ hay khả năng di động tinh trùng ở nhóm có giãn tĩnh mạch thừng tinh so với nhóm chứng.
Những dữ liệu có phần khác nhau này lại đưa đến một thông điệp khá hợp lý: không nên mổ dự phòng tất cả những người có giãn nhẹ chỉ vì sợ tương lai tinh trùng sẽ yếu.
Quan trọng nhất là “giãn nhẹ” kiểu nào
Trong thực tế tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy thường gặp nam giới mang theo một kết quả siêu âm cũ với dòng chữ “giãn tĩnh mạch thừng tinh trái nhẹ” và rất lo lắng dù chưa từng kiểm tra tinh dịch đồ.
Theo BS Duy, lúc này cần tách hai khái niệm.
Một bên là giãn tĩnh mạch thừng tinh lâm sàng: bác sĩ có thể sờ thấy khi khám. EAU phân độ 1 khi chỉ sờ thấy lúc làm nghiệm pháp Valsalva, độ 2 khi sờ được lúc nghỉ và độ 3 khi đã nhìn thấy và sờ rõ. Siêu âm Doppler hỗ trợ đánh giá đường kính tĩnh mạch và dòng trào ngược; đường kính tĩnh mạch trên khoảng 3 mm khi đứng và làm Valsalva, kèm trào ngược kéo dài trên 2 giây, có tương quan với giãn có ý nghĩa lâm sàng.
Bên còn lại là giãn dưới lâm sàng, nghĩa là chỉ phát hiện trên siêu âm nhưng bác sĩ không sờ thấy khi khám. Với nhóm này, cả EAU lẫn AUA/ASRM đều không khuyến cáo phẫu thuật chỉ vì phát hiện trên hình ảnh nếu không có những chỉ định khác; nghiên cứu chưa cho thấy điều trị giãn dưới lâm sàng giúp cải thiện rõ khả năng sinh sản.
Vì vậy, một kết quả “giãn nhẹ 2–3 mm” trên siêu âm từ vài năm trước không đủ để kết luận tinh hoàn đang bị tổn thương dần.
Điều BS Duy quan tâm hơn là: hai tinh hoàn hiện có kích thước tương đương hay không, có đau tức bìu kéo dài không, giãn có rõ hơn không và nếu người bệnh quan tâm chuyện sinh con thì tinh dịch đồ đang ở mức nào.
Khi nào nên kiểm tra lại tinh trùng?
Nếu trước đây chỉ được chẩn đoán giãn nhẹ, hiện không đau, tinh hoàn không nhỏ đi và chưa có kế hoạch sinh con, thông thường không cần sống trong tâm thế “phải mổ trước khi quá muộn”.
Nhưng nếu đang dự định có con, một tinh dịch đồ hiện tại có giá trị hơn nhiều so với việc suy đoán dựa trên siêu âm cũ. Nếu kết quả đầu tiên bất thường, EAU khuyến cáo nên có ít nhất hai tinh dịch đồ liên tiếp để xác nhận.
Việc đánh giá lại càng hợp lý nếu xuất hiện một trong những thay đổi như bìu ngày càng nặng hoặc đau, búi tĩnh mạch rõ hơn, một bên tinh hoàn nhỏ hơn, đã cố gắng có thai nhưng chưa thành công hoặc tinh dịch đồ trước đây vốn đã bất thường.
Ngược lại, giãn nhẹ + không sờ thấy trên lâm sàng + tinh hoàn bình thường + tinh dịch đồ bình thường thường nghiêng về theo dõi hơn là can thiệp.
Ngay cả với nam giới hiếm muộn, AUA/ASRM hiện chủ yếu khuyến nghị cân nhắc phẫu thuật khi hội đủ ba yếu tố: đang cố gắng có con, giãn tĩnh mạch thừng tinh sờ thấy được và tinh dịch đồ bất thường.
Kết luận
Giãn tĩnh mạch thừng tinh có thể gây ảnh hưởng tiến triển đến chức năng tinh hoàn và chất lượng tinh trùng ở một bộ phận nam giới, nhưng diễn tiến đó không xảy ra ở tất cả mọi người và nguy cơ thường đáng quan tâm hơn khi giãn rõ, tinh hoàn có dấu hiệu ảnh hưởng hoặc tinh dịch đồ đã bất thường.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, nếu một người từng được báo giãn nhẹ vài năm trước và nay bắt đầu nghĩ đến chuyện có con, cách đơn giản nhất không phải là tiếp tục lo xem “nó có nặng lên không”, mà là khám lại bìu – tinh hoàn và làm tinh dịch đồ.
Một kết quả siêu âm cũ nói rằng tĩnh mạch hơi giãn. Tinh dịch đồ hiện tại mới cho biết câu chuyện ấy có thực sự ảnh hưởng đến khả năng sinh sản hay chưa.
