Một số nam giới kể rằng mỗi lần đi tiểu xong, đã kéo khóa quần rồi vẫn có cảm giác trong bàng quang “hình như còn chút nữa”. Có người quay lại đứng thêm vài phút, cố rặn cho ra vài giọt; người khác bắt đầu lo mình bị phì đại tuyến tiền liệt dù mới ngoài 30 tuổi.
Trong y khoa, đây được gọi là cảm giác tiểu không hết – một triệu chứng thuộc nhóm rối loạn đường tiểu dưới. Điều quan trọng cần hiểu là: cảm giác còn nước tiểu không đồng nghĩa bàng quang thực sự còn nhiều nước tiểu, và cũng không phải cứ có triệu chứng này là bệnh tuyến tiền liệt.
“Cảm giác còn” và “thực sự còn” là hai chuyện khác nhau
Theo Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), bí tiểu mạn có thể biểu hiện bằng cảm giác bàng quang không rỗng hoàn toàn, tiểu nhiều lần với lượng ít, khó bắt đầu dòng tiểu, tia tiểu chậm hoặc vừa tiểu xong đã muốn đi tiếp. Tuy nhiên, để biết bàng quang thật sự còn bao nhiêu nước tiểu, bác sĩ cần đo lượng nước tiểu tồn lưu sau tiểu (post-void residual – PVR), thường bằng siêu âm bàng quang.
Đây là điểm rất đáng lưu ý trong thực hành nam khoa. Có người than “tiểu không hết” rất rõ nhưng siêu âm ngay sau khi tiểu gần như không còn nước tiểu đáng kể. Ngược lại, một số người cảm thấy mình tiểu khá bình thường nhưng bàng quang lại còn lượng nước tiểu tồn lưu tương đối nhiều.
Hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu (EAU) cũng nhấn mạnh PVR tăng không tự động có nghĩa tuyến tiền liệt đang gây tắc nghẽn. Nước tiểu tồn dư có thể xuất hiện do đường ra bàng quang bị cản trở, nhưng cũng có thể do cơ bàng quang co bóp yếu. Thậm chí dùng ngưỡng 50 mL để dự đoán tắc nghẽn cũng có độ chính xác hạn chế.
NIDDK cho biết khi đo thấy khoảng 100–150 mL trở lên sau tiểu, bàng quang được xem là chưa làm rỗng hoàn toàn; tuy nhiên trong thực hành, bác sĩ còn phải đặt con số này vào tuổi, triệu chứng, lượng nước tiểu ban đầu và diễn tiến qua nhiều lần đo.
Không phải nam giới nào tiểu chưa hết cũng do tuyến tiền liệt
Ở người đàn ông lớn tuổi, phì đại lành tính tuyến tiền liệt là một nguyên nhân quan trọng. Tuyến tiền liệt bao quanh đoạn đầu niệu đạo; khi to lên, nó có thể làm tăng sức cản dòng tiểu, khiến người bệnh tiểu chậm, tia yếu, tiểu ngắt quãng và khó làm rỗng bàng quang. NIDDK ghi nhận tình trạng này đặc biệt thường gặp ở nam giới trên 50 tuổi.
Nhưng nếu một người mới 25–35 tuổi đã quy ngay triệu chứng này cho “phì đại tuyến tiền liệt” thì có thể hơi vội.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, ở nam giới trẻ, cần nghĩ rộng hơn đến viêm hoặc hội chứng đau vùng chậu, tình trạng cơ sàn chậu co quá mức, hẹp niệu đạo, tiền sử viêm niệu đạo, chấn thương hoặc can thiệp niệu đạo. Một số người có thói quen thường xuyên nhịn tiểu, vừa tiểu vừa căng thẳng hoặc cố rặn cũng có thể hình thành cảm giác tiểu không thoải mái.
Một kiểu bệnh cảnh khá thường gặp trong thực tế phòng khám nam khoa là nam giới còn trẻ đến khám vì “tiểu xong vẫn muốn tiểu thêm”. Khi hỏi kỹ, người bệnh còn có cảm giác căng đáy chậu, đôi lúc khó chịu sau xuất tinh, công việc ngồi nhiều và càng chú ý đến việc đi tiểu thì triệu chứng càng rõ. Trong những trường hợp như vậy, chỉ chăm chăm điều trị “tuyến tiền liệt” có thể bỏ sót vai trò của cơ sàn chậu và hội chứng đau vùng chậu.
Ở chiều ngược lại, nếu người bệnh có tia tiểu ngày càng yếu, phải chờ lâu mới tiểu được, thường xuyên phải rặn hoặc lượng nước tiểu tồn dư tăng rõ, bác sĩ phải đánh giá khả năng tắc nghẽn đường tiểu hay cơ bàng quang hoạt động kém.
Một số thuốc cũng có thể góp phần gây bí tiểu, trong đó có một số thuốc cảm cúm, chống dị ứng hoặc thuốc tác động lên hệ thần kinh. Bệnh đái tháo đường kéo dài cũng có thể làm tổn thương thần kinh điều khiển bàng quang và khiến khả năng tống nước tiểu suy giảm.
Khi nào chỉ cần theo dõi, khi nào nên đi khám?
Nếu cảm giác tiểu chưa hết chỉ xuất hiện thỉnh thoảng, tia tiểu vẫn mạnh, không đau, không tiểu máu, không sốt và không ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt, trước mắt có thể quan sát thêm.
BS Duy cho rằng nam giới không nên tạo thói quen rặn thật mạnh để “vắt cho hết”. Có thể đứng hoặc ngồi thư giãn, đi tiểu tự nhiên, sau đó chờ một chút rồi thử tiểu thêm lần nữa. Kỹ thuật này thường được gọi là “double voiding” và cũng được NIDDK đề cập như một biện pháp hỗ trợ làm rỗng bàng quang trong một số trường hợp.
Nếu triệu chứng kéo dài, việc kiểm tra cũng không quá phức tạp. Bác sĩ thường bắt đầu bằng hỏi triệu chứng đường tiểu, thuốc đang sử dụng, khám hệ tiết niệu – sinh dục và xét nghiệm nước tiểu. Đo dòng tiểu và siêu âm lượng nước tiểu tồn lưu ngay sau tiểu là hai xét nghiệm rất hữu ích để biết người bệnh đang “cảm thấy chưa hết” hay thực sự bàng quang không thoát hết nước tiểu. Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ cũng xem PVR và đo dòng tiểu là những phương tiện hỗ trợ quan trọng khi đánh giá nam giới có triệu chứng đường tiểu dưới.
Cần đi khám sớm hơn nếu tình trạng ngày càng tăng, kèm tia tiểu yếu, tiểu ngắt quãng, tiểu buốt, tiểu nhiều lần, đau vùng đáy chậu hoặc thường xuyên thức dậy ban đêm để tiểu.
Đặc biệt, nếu đột ngột hoàn toàn không tiểu được dù bàng quang rất căng, đau nhiều vùng bụng dưới, đây có thể là bí tiểu cấp và cần được xử trí khẩn cấp. Sốt rét run, tiểu máu hoặc đau nhiều cũng là những dấu hiệu không nên trì hoãn.
Kết luận
Cảm giác sau khi tiểu vẫn chưa hết không phải lúc nào cũng đáng lo và càng không đồng nghĩa chắc chắn tuyến tiền liệt có bệnh.
Điều cần phân biệt là người bệnh chỉ có cảm giác chưa hết hay thực sự đang có nước tiểu tồn lưu đáng kể trong bàng quang. Một lần siêu âm đo nước tiểu tồn lưu sau tiểu, kết hợp đánh giá dòng tiểu và các triệu chứng đi kèm, thường có giá trị hơn rất nhiều so với việc tự đoán bệnh qua cảm giác.
Ở góc độ nam khoa, BS Duy khuyến cáo: nếu tình trạng lặp đi lặp lại trong nhiều tuần, đặc biệt khi tia tiểu yếu dần hoặc xuất hiện đau, buốt, tiểu đêm và phải rặn mới tiểu được, nên kiểm tra để tìm nguyên nhân. Đừng vội đổ hết cho tuyến tiền liệt, nhưng cũng đừng để bàng quang phải “làm thêm giờ” quá lâu mới đi khám.
