“Bác sĩ nói tinh trùng của em bình thường, hormone cũng không có gì bất thường. Vậy tại sao hai vợ chồng thả hơn một năm vẫn chưa có em bé?”

Đây là kiểu câu hỏi khiến không ít nam giới vừa khó hiểu vừa sốt ruột. Có người cầm tờ tinh dịch đồ thấy mật độ, độ di động, hình dạng đều nằm trong giới hạn tham chiếu rồi yên tâm rằng “phía mình chắc chắn không có vấn đề”. Khi vài tháng nữa vẫn chưa có thai, áp lực bắt đầu chuyển sang người vợ, hoặc cả hai cùng rơi vào vòng xoáy xét nghiệm liên tục.

Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, trong nam khoa sinh sản, kết quả xét nghiệm bình thường là tín hiệu tích cực nhưng không thể dùng một mình để kết luận một người đàn ông chắc chắn có khả năng sinh sản bình thường.

Tinh dịch đồ bình thường không đồng nghĩa chắc chắn sẽ có con

Tinh dịch đồ hiện vẫn là xét nghiệm đầu tay khi đánh giá khả năng sinh sản nam giới. Xét nghiệm cho biết nhiều thông tin quan trọng như thể tích tinh dịch, mật độ và tổng số tinh trùng, khả năng di động cũng như tỷ lệ hình dạng bình thường.

Theo hướng dẫn của Hội Tiết niệu châu Âu (EAU), giới hạn tham chiếu hiện sử dụng gồm mật độ tinh trùng khoảng 16 triệu/mL trở lên, tổng số khoảng 39 triệu tinh trùng mỗi lần xuất tinh, tổng di động từ 42%, di động tiến tới từ 30% và hình dạng bình thường từ 4%. Tuy nhiên, EAU nhấn mạnh rất rõ rằng những ngưỡng này không phải ranh giới phân chia giữa người “có khả năng sinh sản” và người “vô sinh”. Một tinh dịch đồ đơn thuần không thể xác định chắc chắn một người đàn ông có thể hay không thể làm cho bạn đời mang thai.

Điều này cũng khá dễ hiểu. Muốn có thai tự nhiên, tinh trùng không chỉ cần “đủ quân số”. Nó còn phải sống sót trong đường sinh dục nữ, di chuyển đến đúng vị trí, tương tác với noãn, xuyên qua các lớp bao quanh noãn, tham gia thụ tinh và mang bộ vật chất di truyền đủ tốt để phôi tiếp tục phát triển.

Một xét nghiệm tinh dịch thông thường không thể quan sát hết tất cả những bước đó.

Theo tổng quan của Spaggiari và cộng sự năm 2025, công bố trên Endocrine, khoảng một phần tư những trường hợp hiếm muộn có thể có các thông số tinh dịch quy ước vẫn được xem là bình thường, góp phần tạo nên nhóm thường được gọi là hiếm muộn chưa giải thích được.

Có những bất thường nằm “bên trong” tinh trùng mà xét nghiệm thông thường không nhìn thấy

Một ví dụ được nhắc đến nhiều là phân mảnh DNA tinh trùng (sperm DNA fragmentation – SDF). Hai người đàn ông có thể cùng có mật độ 40 triệu/mL, độ di động và hình dạng đều đẹp trên tinh dịch đồ, nhưng mức tổn thương vật liệu di truyền trong tinh trùng lại rất khác nhau.

Theo tổng quan của Andrabi và cộng sự năm 2024 công bố trên JBRA Assisted Reproduction, xét nghiệm phân mảnh DNA tinh trùng được phát triển một phần chính từ hạn chế của tinh dịch đồ thông thường trong việc giải thích những trường hợp nam giới hiếm muộn nhưng có các thông số tinh dịch bình thường. Stress oxy hóa, bất thường trong quá trình trưởng thành tinh trùng và một số yếu tố bệnh lý hoặc lối sống có thể liên quan với tổn thương DNA tinh trùng.

Một tổng quan khác công bố năm 2024 cũng ghi nhận phân mảnh DNA cao có thể xuất hiện ngay ở những người hiếm muộn có các thông số tinh dịch quy ước bình thường.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa cứ khó có con là phải lập tức làm xét nghiệm DNA tinh trùng. EAU hiện đề xuất cân nhắc SDF trong những tình huống chọn lọc như hiếm muộn nam chưa giải thích được, sẩy thai tái diễn hoặc thất bại hỗ trợ sinh sản. AUA/ASRM cũng không xem đây là xét nghiệm thường quy ngay từ bước đánh giá ban đầu vì phương pháp xét nghiệm, ngưỡng tham chiếu và khả năng dự đoán kết quả vẫn còn những giới hạn.

Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, đây cũng là lý do trong thực tế thăm khám tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, bác sĩ không chỉ nhìn vào một dòng kết luận “normozoospermia – tinh dịch đồ trong giới hạn bình thường” rồi dừng lại. Nếu một cặp đôi đã mong con đủ lâu, người chồng vẫn cần được hỏi kỹ về bệnh sử, thời gian quan hệ, tần suất xuất tinh, thuốc đang sử dụng, hút thuốc, rượu bia, nhiệt vùng bìu, giấc ngủ, cân nặng, bệnh lý tinh hoàn – bìu và chức năng tình dục. Chỉ khi có chỉ định, các xét nghiệm chuyên sâu hơn mới được đặt ra.

Đôi khi “xét nghiệm bình thường” nhưng vấn đề lại nằm ngoài phòng xét nghiệm

Một trường hợp rất đời thường là hai vợ chồng đều có các xét nghiệm cơ bản khá tốt nhưng quan hệ chỉ một vài lần mỗi tháng, lại không rơi vào khoảng thời gian dễ thụ thai. Có cặp vì áp lực mong con mà người chồng bắt đầu rối loạn cương hoặc xuất tinh khó đúng những ngày được “canh trứng”. Khi ấy, một tinh dịch đồ đẹp trong phòng xét nghiệm không giải quyết được chuyện tinh trùng có thực sự được đưa vào đường sinh dục nữ đúng thời điểm hay không.

Tuổi và khả năng sinh sản của người bạn đời cũng đặc biệt quan trọng. AUA/ASRM nhấn mạnh việc đánh giá hiếm muộn phải tiến hành đồng thời ở cả nam và nữ, bởi khả năng có thai là kết quả của cả hai phía chứ không thể được xác định chỉ bằng tinh dịch đồ của người chồng.

WHO cũng xác định hiếm muộn có thể bắt nguồn từ yếu tố nam, yếu tố nữ, phối hợp cả hai hoặc không tìm được nguyên nhân rõ ràng. WHO hiện định nghĩa hiếm muộn là không đạt được thai kỳ sau từ 12 tháng quan hệ tình dục đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai.

Vì vậy, khi xét nghiệm cơ bản đều bình thường mà vẫn chưa có thai, việc hợp lý không phải là liên tục đổi thuốc bổ tinh trùng hay ép người vợ làm thêm xét nghiệm. Cần quay lại nhìn toàn bộ bức tranh của một cặp đôi.

Kết luận

Hoàn toàn có trường hợp nam giới có tinh dịch đồ, hormone và những xét nghiệm cơ bản trong giới hạn bình thường nhưng vẫn gặp khó khăn về sinh sản. Điều này không có nghĩa xét nghiệm “sai”, mà bởi khả năng sinh sản phức tạp hơn những gì một vài con số có thể phản ánh.

Một tinh dịch đồ tốt cho biết nhiều điều tích cực về số lượng, khả năng di động và hình dạng tinh trùng, nhưng chưa đánh giá đầy đủ chất lượng DNA, chức năng thụ tinh hay toàn bộ những yếu tố quyết định việc hình thành thai kỳ.

Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, nếu hai vợ chồng quan hệ đều đặn, không tránh thai từ một năm mà chưa có thai – hoặc sớm hơn khi người vợ lớn tuổi hay có yếu tố nguy cơ – nên đánh giá cả hai người cùng lúc. Với phía nam, bác sĩ sẽ quyết định có cần đi sâu hơn vào tinh trùng, tinh hoàn, nội tiết, yếu tố di truyền, giãn tĩnh mạch thừng tinh, lối sống hoặc chức năng tình dục hay không.

Điều quan trọng là đừng nhìn chữ “bình thường” trên một tờ xét nghiệm như dấu chấm hết cho quá trình tìm nguyên nhân. Trong sinh sản, đôi khi điều cần tìm không nằm ở số lượng tinh trùng – mà nằm ở chất lượng, chức năng và sự phối hợp của cả hai vợ chồng.