Dậy thì muộn do thiếu testosterone nên được khám tại chuyên khoa Nội tiết Nhi nếu người bệnh còn trong độ tuổi trẻ em, vị thành niên; hoặc chuyên khoa Nam khoa – Nội tiết sinh sản nam nếu đã bước sang tuổi trưởng thành. Không nên chỉ làm xét nghiệm testosterone rồi tự bổ sung hormone, bởi dậy thì muộn có thể xuất phát từ chậm phát triển thể chất đơn thuần, bệnh tinh hoàn, rối loạn tuyến yên, suy dinh dưỡng hoặc bệnh mạn tính. Khám đúng chuyên khoa giúp xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp kích hoạt dậy thì an toàn.
Dậy thì muộn ở nam giới là gì?
Dậy thì là giai đoạn cơ thể trẻ nam chuyển dần sang hình thái và chức năng sinh dục của người trưởng thành. Quá trình này được điều khiển bởi trục nội tiết gồm vùng hạ đồi, tuyến yên và tinh hoàn.
Khi đến tuổi dậy thì, vùng hạ đồi tiết hormone GnRH, kích thích tuyến yên sản xuất LH và FSH. Hai hormone này tác động lên tinh hoàn, giúp tinh hoàn phát triển, bắt đầu quá trình sinh tinh và tăng sản xuất testosterone.
Testosterone sau đó tham gia vào nhiều thay đổi đặc trưng, bao gồm:
- Tinh hoàn và dương vật phát triển.
- Giọng nói trầm hơn.
- Xuất hiện lông mu, lông nách và râu.
- Khối cơ tăng lên, vai rộng hơn.
- Chiều cao tăng nhanh.
- Xuất hiện ham muốn tình dục và khả năng xuất tinh.
- Xương phát triển và tăng mật độ khoáng.
- Cơ thể chuyển dần sang hình thái nam giới trưởng thành.
Ở trẻ nam, dấu hiệu dậy thì thật sự đầu tiên không phải là mọc lông mu mà thường là tinh hoàn bắt đầu tăng kích thước. Mọc lông mu, có mùi cơ thể hoặc nổi mụn có thể xuất hiện do hoạt động của tuyến thượng thận, nhưng chưa chắc chứng minh trục nội tiết sinh dục đã được kích hoạt.
Các tài liệu của Hội Nội tiết Nhi khoa Hoa Kỳ xác định trẻ nam có thể được xem là dậy thì muộn khi đến 14 tuổi mà tinh hoàn vẫn chưa tăng thể tích rõ ràng, thường chưa đạt khoảng 4 ml hoặc chiều dài chưa đạt khoảng 2,5 cm. Quá trình dậy thì đã khởi động nhưng không tiến triển trong nhiều năm cũng cần được đánh giá.
Dậy thì muộn có chắc chắn do thiếu testosterone không?
Không phải mọi trường hợp dậy thì muộn đều có thể kết luận đơn giản là thiếu testosterone.
Testosterone thấp có thể là kết quả cuối cùng của nhiều vấn đề khác nhau. Bác sĩ cần xác định thiếu hormone xảy ra do tinh hoàn không sản xuất được testosterone hay do tuyến yên và vùng hạ đồi không gửi đủ tín hiệu kích thích tinh hoàn.
Bên cạnh đó, nồng độ testosterone ở trẻ trước dậy thì vốn thấp hơn nhiều so với người trưởng thành. Vì vậy, không thể dùng khoảng tham chiếu testosterone của nam giới trưởng thành để tự đánh giá một trẻ 13–16 tuổi.
Kết quả xét nghiệm phải được diễn giải dựa trên:
- Tuổi thực tế.
- Tuổi xương.
- Giai đoạn dậy thì Tanner.
- Kích thước tinh hoàn.
- Nồng độ LH và FSH.
- Tốc độ tăng chiều cao.
- Tiền sử gia đình.
- Tình trạng dinh dưỡng và bệnh nền.
- Phương pháp xét nghiệm của phòng thí nghiệm.
Nói cách khác, một kết quả ghi “testosterone thấp” chưa đủ để chẩn đoán nguyên nhân dậy thì muộn và cũng chưa phải là chỉ định tự động dùng testosterone.
Dậy thì muộn do thiếu testosterone thì khám ở đâu?
Trẻ em và trẻ vị thành niên nên khám Nội tiết Nhi
Với trẻ nam khoảng 14 tuổi chưa có dấu hiệu tăng kích thước tinh hoàn, chậm phát triển chiều cao hoặc chưa xuất hiện các đặc điểm sinh dục thứ phát, chuyên khoa phù hợp đầu tiên là Nội tiết Nhi.
Bác sĩ Nội tiết Nhi được đào tạo để đánh giá đồng thời:
- Tăng trưởng chiều cao và cân nặng.
- Tuổi xương.
- Các giai đoạn phát triển dậy thì.
- Trục vùng hạ đồi – tuyến yên – tinh hoàn.
- Bệnh tuyến giáp và hormone tăng trưởng.
- Rối loạn di truyền.
- Bệnh mạn tính ảnh hưởng đến phát triển.
- Tình trạng dinh dưỡng của trẻ.
Hội Nội tiết Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị chuyển trẻ nam đến chuyên khoa Nội tiết Nhi khi không có hiện tượng tăng kích thước tinh hoàn vào tuổi 14 hoặc có các dấu hiệu nghi ngờ rối loạn nội tiết, suy dinh dưỡng, bệnh mạn tính, bất thường nhiễm sắc thể hay thiếu hormone tăng trưởng.
Nếu trẻ còn nhỏ nhưng gia đình đưa thẳng đến phòng khám nội tiết dành chủ yếu cho người trưởng thành, việc đánh giá biểu đồ tăng trưởng, tuổi xương và giai đoạn dậy thì có thể chưa đầy đủ. Do đó, Nội tiết Nhi vẫn nên là đầu mối chính trong phần lớn trường hợp chưa hoàn tất dậy thì.
Thanh niên từ tuổi trưởng thành có thể khám Nam khoa – Nội tiết sinh sản nam
Trường hợp người bệnh đã bước sang tuổi trưởng thành nhưng vẫn có cơ quan sinh dục kém phát triển, ít râu, giọng cao, giảm khối cơ, không có ham muốn, tinh hoàn nhỏ hoặc chưa từng trải qua quá trình dậy thì đầy đủ, nên khám chuyên khoa Nam khoa – Nội tiết sinh sản nam.
Ở giai đoạn này, việc đánh giá không chỉ dừng ở phát triển hình thể mà còn phải xem xét:
- Chức năng tinh hoàn.
- Khả năng sản xuất testosterone.
- Khả năng sinh tinh.
- Ham muốn và chức năng tình dục.
- Nguy cơ vô sinh.
- Sức khỏe xương.
- Sức khỏe chuyển hóa.
- Ảnh hưởng tâm lý do dậy thì không hoàn chỉnh.
Bác sĩ Nam khoa có thể phối hợp với bác sĩ Nội tiết, chẩn đoán hình ảnh, di truyền học và chuyên gia hỗ trợ sinh sản tùy nguyên nhân.
Người 16–17 tuổi có thể cần phối hợp nhiều chuyên khoa
Ở nhóm vị thành niên lớn, việc lựa chọn chuyên khoa phụ thuộc vào tình trạng cụ thể. Nếu vấn đề chính là chậm tăng trưởng, chưa khởi động dậy thì hoặc nghi bệnh tuyến yên, người bệnh nên ưu tiên Nội tiết Nhi.
Nếu đã có dấu hiệu dậy thì nhưng tinh hoàn, dương vật hoặc chức năng sinh dục phát triển bất thường, có thể cần khám phối hợp giữa:
- Nội tiết Nhi.
- Tiết niệu – Nam khoa.
- Di truyền y học.
- Dinh dưỡng.
- Tâm lý trẻ em và vị thành niên.
Mục tiêu không phải là lựa chọn một chuyên khoa duy nhất bằng mọi giá, mà là tìm cơ sở có khả năng tổ chức đánh giá liên chuyên khoa và theo dõi lâu dài.
Khi nào trẻ nam cần được đưa đi khám dậy thì muộn?
Gia đình nên đưa trẻ đi khám nếu xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu dưới đây.
Đến 14 tuổi nhưng tinh hoàn chưa phát triển
Đây là dấu hiệu quan trọng nhất. Tinh hoàn vẫn nhỏ, bìu chưa thay đổi, dương vật còn mang đặc điểm trước dậy thì cho thấy quá trình dậy thì có thể chưa thật sự khởi động.
Cha mẹ không nên tự kiểm tra hoặc so sánh cơ quan sinh dục của trẻ với bạn bè. Việc đánh giá kích thước tinh hoàn cần được thực hiện kín đáo bởi bác sĩ, sử dụng dụng cụ và tiêu chuẩn chuyên môn phù hợp.
Không có giai đoạn tăng chiều cao nhanh
Trẻ nam thường có một đợt tăng trưởng mạnh sau khi tinh hoàn bắt đầu phát triển. Nếu trẻ thấp hơn rõ rệt so với bạn cùng tuổi, tốc độ tăng chiều cao chậm hoặc đường tăng trưởng đi xuống, bác sĩ cần đánh giá cả dậy thì, dinh dưỡng và hormone tăng trưởng.
Chậm chiều cao không phải lúc nào cũng do thiếu testosterone. Suy giáp, thiếu hormone tăng trưởng, bệnh celiac, bệnh viêm ruột, suy dinh dưỡng và bệnh thận mạn cũng có thể khiến trẻ vừa thấp vừa dậy thì muộn.
Dậy thì đã bắt đầu nhưng ngừng tiến triển
Một số trẻ đã có dấu hiệu tăng kích thước tinh hoàn hoặc mọc lông mu nhưng sau đó cơ thể hầu như không thay đổi trong thời gian dài. Đây được gọi là dậy thì đình trệ hoặc dậy thì không tiến triển đầy đủ.
Tình trạng này đáng lưu ý hơn so với trẻ chỉ đơn thuần khởi động dậy thì muộn nhưng sau đó vẫn tiến triển đều.
Có tinh hoàn ẩn, tinh hoàn nhỏ hoặc từng phẫu thuật vùng bẹn – bìu
Tiền sử tinh hoàn không xuống bìu, xoắn tinh hoàn, chấn thương tinh hoàn, viêm tinh hoàn do quai bị hoặc phẫu thuật vùng bẹn có thể ảnh hưởng đến khả năng sản xuất testosterone và tinh trùng.
Trẻ từng hóa trị hoặc xạ trị cũng cần được theo dõi phát triển dậy thì, ngay cả khi hiện tại chưa có biểu hiện rõ ràng.
Giảm hoặc mất khứu giác
Dậy thì muộn kèm giảm khả năng ngửi mùi có thể gợi ý một rối loạn bẩm sinh của trục vùng hạ đồi – tuyến yên, thường được nhắc đến trong hội chứng Kallmann.
Đây không phải chẩn đoán có thể tự kết luận tại nhà. Tuy nhiên, gia đình nên chủ động thông báo dấu hiệu này cho bác sĩ.
Đau đầu, nhìn mờ hoặc nôn ói bất thường
Dậy thì muộn đi kèm đau đầu kéo dài, giảm thị lực, nhìn đôi, nôn ói hoặc khát nước – tiểu nhiều bất thường cần được đánh giá sớm. Những triệu chứng này có thể liên quan đến vùng tuyến yên hoặc các cấu trúc trong não.
Trẻ mặc cảm, né tránh xã hội hoặc bị bắt nạt
Dậy thì muộn có thể ảnh hưởng mạnh đến hình ảnh cơ thể, sự tự tin và khả năng hòa nhập. Trẻ dễ mặc cảm vì thấp bé, giọng nói chưa thay đổi hoặc cơ quan sinh dục chưa phát triển như bạn bè.
Không nên xem đây chỉ là vấn đề “tâm lý yếu đuối”. Điều trị dậy thì muộn cần quan tâm cả sức khỏe thể chất lẫn tâm lý của trẻ.
Những nguyên nhân nào làm trẻ nam dậy thì muộn?
Chậm tăng trưởng và dậy thì thể tạng
Đây là nguyên nhân phổ biến ở trẻ nam. Trẻ thường khỏe mạnh nhưng phát triển chậm hơn bạn cùng tuổi. Trong gia đình có thể có cha, chú hoặc anh trai từng dậy thì muộn.
Đặc điểm thường gặp gồm:
- Chiều cao thấp hơn bạn cùng tuổi.
- Tuổi xương chậm hơn tuổi thực.
- Tốc độ tăng trưởng tương đối ổn định.
- Không có biểu hiện bệnh mạn tính rõ ràng.
- Dậy thì có khả năng tự khởi động muộn.
Phần lớn trẻ thuộc nhóm này cuối cùng vẫn có thể đạt chiều cao phù hợp với tiềm năng di truyền. Tuy nhiên, bác sĩ vẫn phải loại trừ các nguyên nhân bệnh lý trước khi kết luận trẻ chỉ “chậm lớn”. Chậm tăng trưởng và dậy thì thể tạng được ghi nhận là nguyên nhân thường gặp nhất của dậy thì muộn.
Thiếu năng lượng, suy dinh dưỡng hoặc tập luyện quá mức
Ăn uống thiếu chất, giảm cân quá nhanh, rối loạn ăn uống hoặc vận động cường độ cao có thể khiến não tạm thời giảm tín hiệu kích thích dậy thì.
Ở nhóm này, testosterone thấp là hậu quả của tình trạng cơ thể không có đủ năng lượng để duy trì tăng trưởng và sinh sản. Việc chỉ tiêm testosterone mà không xử lý dinh dưỡng sẽ không giải quyết triệt để nguyên nhân.
Bệnh mạn tính
Một số bệnh có thể trì hoãn quá trình dậy thì, chẳng hạn:
- Bệnh viêm ruột.
- Bệnh celiac.
- Bệnh thận mạn.
- Bệnh gan mạn.
- Bệnh phổi mạn tính.
- Đái tháo đường kiểm soát kém.
- Suy giáp.
- Bệnh hệ thống gây viêm kéo dài.
Trong trường hợp này, ưu tiên điều trị bệnh nền, phục hồi dinh dưỡng và theo dõi quá trình dậy thì.
Thiếu hormone hướng sinh dục từ tuyến yên
Tuyến yên có thể không sản xuất đủ LH và FSH để kích thích tinh hoàn. Nguyên nhân có thể bẩm sinh hoặc mắc phải.
Người bệnh có thể có:
- Testosterone thấp.
- LH và FSH thấp hoặc không tăng tương xứng.
- Tinh hoàn nhỏ.
- Không có hoặc có rất ít dấu hiệu dậy thì.
- Giảm khứu giác.
- Tiền sử dương vật nhỏ hoặc tinh hoàn ẩn từ nhỏ.
- Thiếu các hormone tuyến yên khác.
Tình trạng này có thể cần điều trị hormone kéo dài thay vì chỉ dùng một liệu trình testosterone ngắn.
Suy tinh hoàn nguyên phát
Trong suy tinh hoàn nguyên phát, tuyến yên vẫn gửi tín hiệu nhưng tinh hoàn không đáp ứng đầy đủ. Testosterone thấp thường đi kèm LH và FSH tăng.
Nguyên nhân có thể bao gồm:
- Hội chứng Klinefelter.
- Tổn thương tinh hoàn hai bên.
- Xoắn tinh hoàn.
- Viêm tinh hoàn.
- Hóa trị hoặc xạ trị.
- Bất thường phát triển tinh hoàn.
- Một số bệnh di truyền.
Hội chứng Klinefelter có thể biểu hiện bằng tinh hoàn nhỏ, chân tay dài, giảm khối cơ, vú to ở nam và giảm khả năng sinh sản. Việc điều trị cần phối hợp nội tiết, nam khoa và tư vấn sinh sản.
Khám dậy thì muộn gồm những gì?
Khai thác quá trình tăng trưởng và tiền sử gia đình
Bác sĩ sẽ hỏi:
- Trẻ bắt đầu tăng chiều cao từ khi nào?
- Mỗi năm cao thêm khoảng bao nhiêu?
- Cha hoặc anh trai dậy thì ở tuổi nào?
- Trẻ có ăn kiêng hoặc tập luyện quá mức không?
- Có bệnh tiêu hóa, tuyến giáp hoặc bệnh mạn tính không?
- Có từng hóa trị, xạ trị hoặc phẫu thuật tinh hoàn không?
- Khứu giác có bình thường không?
- Trẻ có dùng hormone hoặc sản phẩm tăng cơ không?
Gia đình nên mang theo sổ khám sức khỏe, số đo chiều cao – cân nặng qua các năm và những kết quả xét nghiệm đã thực hiện.
Đánh giá giai đoạn dậy thì
Bác sĩ có thể đo chiều cao, cân nặng, sải tay, tỷ lệ các phần cơ thể và tốc độ tăng trưởng. Việc khám cơ quan sinh dục giúp xác định:
- Thể tích tinh hoàn.
- Mức độ phát triển của bìu và dương vật.
- Giai đoạn lông mu.
- Tình trạng tinh hoàn ẩn.
- Bất thường cấu trúc.
- Vú to ở nam giới.
Quá trình khám cần được giải thích trước, bảo đảm kín đáo và tôn trọng trẻ. Với người bệnh nhỏ tuổi, cha mẹ hoặc người giám hộ có thể hiện diện theo quy định và mong muốn phù hợp.
Chụp X-quang đánh giá tuổi xương
Tuổi xương thường được đánh giá bằng phim X-quang bàn tay và cổ tay trái. Kết quả giúp bác sĩ biết mức độ trưởng thành của bộ xương, tiềm năng tăng chiều cao và liệu trẻ chỉ phát triển chậm hay có một rối loạn nội tiết cần can thiệp.
Trong chậm dậy thì thể tạng, tuổi xương thường chậm hơn tuổi thực, cho thấy trẻ vẫn còn thời gian để tăng trưởng. Tuy nhiên, tuổi xương không thể tự mình phân biệt hoàn toàn chậm thể tạng với thiếu hormone kéo dài.
Xét nghiệm hormone
Những xét nghiệm thường được cân nhắc gồm:
| Xét nghiệm | Giá trị đánh giá |
| Testosterone buổi sáng | Đánh giá khả năng sản xuất hormone nam |
| LH | Đánh giá tín hiệu từ tuyến yên đến tinh hoàn |
| FSH | Hỗ trợ đánh giá chức năng tinh hoàn và sinh tinh |
| TSH, FT4 | Loại trừ suy giáp |
| Prolactin | Tìm rối loạn tuyến yên khi có chỉ định |
| IGF-1 | Hỗ trợ đánh giá trục hormone tăng trưởng |
| Công thức máu | Phát hiện thiếu máu hoặc bệnh hệ thống |
| Chức năng gan, thận | Tìm bệnh mạn tính ảnh hưởng dậy thì |
| Đường huyết và xét nghiệm chuyển hóa | Đánh giá tình trạng toàn thân |
| Xét nghiệm celiac | Thực hiện khi nghi kém hấp thu |
| Nhiễm sắc thể đồ | Tìm hội chứng Klinefelter hoặc bất thường di truyền |
LH, FSH, testosterone buổi sáng và tuổi xương là những đánh giá cơ bản thường được khuyến nghị ở trẻ nam dậy thì muộn. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể làm thêm inhibin B, AMH hoặc nghiệm pháp kích thích hormone.
Chụp cộng hưởng từ tuyến yên khi cần thiết
Không phải trẻ dậy thì muộn nào cũng cần chụp MRI não.
Chỉ định thường được cân nhắc khi:
- Có đau đầu hoặc rối loạn thị giác.
- Thiếu nhiều hormone tuyến yên.
- Prolactin tăng.
- Testosterone rất thấp kèm LH, FSH thấp.
- Dậy thì hoàn toàn không khởi động.
- Có biểu hiện thần kinh bất thường.
- Bác sĩ nghi tổn thương vùng hạ đồi – tuyến yên.
Điều trị dậy thì muộn do thiếu testosterone như thế nào?
Theo dõi nếu là chậm dậy thì thể tạng
Nếu trẻ khỏe mạnh, tuổi xương chậm, gia đình có tiền sử dậy thì muộn và chưa phát hiện bệnh lý, bác sĩ có thể tiếp tục theo dõi.
Trong quá trình này, trẻ cần được đánh giá định kỳ về:
- Tốc độ tăng chiều cao.
- Kích thước tinh hoàn.
- Mức độ tiến triển dậy thì.
- Sức khỏe xương.
- Tâm lý và khả năng hòa nhập.
Không phải trường hợp nào cũng cần điều trị bằng hormone ngay.
Testosterone liều thấp để kích hoạt dậy thì
Một số trẻ nam trên 14 tuổi có dậy thì muộn thể tạng và chịu ảnh hưởng tâm lý đáng kể có thể được bác sĩ chỉ định một liệu trình testosterone liều thấp trong thời gian ngắn.
Mục tiêu là:
- Khởi động một số thay đổi dậy thì.
- Hỗ trợ tăng trưởng.
- Làm giọng nói thay đổi dần.
- Kích thích phát triển dương vật và lông cơ thể.
- Giảm mặc cảm và áp lực tâm lý.
Liều hormone dùng để cảm ứng dậy thì không giống liều thay thế testosterone ở người trưởng thành. Bác sĩ thường bắt đầu ở liều thấp và tăng từ từ để mô phỏng quá trình dậy thì tự nhiên. Hội Nội tiết Nhi khoa Hoa Kỳ cho biết một liệu trình testosterone ngắn có thể được cân nhắc ở một số trẻ nam chậm dậy thì thể tạng, nhưng phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định.
Điều trị thay thế dài hạn nếu cơ thể không thể tự sản xuất hormone
Nếu xác định suy tinh hoàn vĩnh viễn hoặc thiếu hormone hướng sinh dục kéo dài, người bệnh có thể cần điều trị testosterone lâu dài.
Phác đồ phải tăng liều từng bước để hỗ trợ:
- Phát triển đặc tính sinh dục nam.
- Tăng khối cơ.
- Phát triển và duy trì xương.
- Cải thiện năng lượng.
- Hình thành chức năng tình dục phù hợp.
- Duy trì nồng độ androgen khi trưởng thành.
Người bệnh cần được theo dõi định kỳ thay vì nhận một đơn thuốc cố định rồi tự sử dụng nhiều năm.
Dùng gonadotropin khi cần phát triển tinh hoàn và bảo tồn sinh sản
Testosterone có thể giúp cơ thể xuất hiện các đặc tính nam giới, nhưng không trực tiếp kích thích quá trình sinh tinh như LH và FSH nội sinh.
Ở nam giới thiếu gonadotropin, đặc biệt khi mục tiêu là phát triển tinh hoàn và tạo tinh trùng, bác sĩ có thể cân nhắc điều trị bằng hCG kết hợp FSH hoặc các phác đồ chuyên biệt khác.
Quyết định lựa chọn testosterone hay gonadotropin phụ thuộc:
- Nguyên nhân thiếu hormone.
- Tuổi người bệnh.
- Mức độ phát triển tinh hoàn.
- Mục tiêu dậy thì.
- Mong muốn sinh sản trong tương lai.
- Khả năng theo dõi và đáp ứng điều trị.
Vì sao không nên tự mua testosterone cho trẻ sử dụng?
Testosterone là thuốc nội tiết cần được kê đơn và giám sát. Việc tự tiêm, uống hoặc bôi testosterone có thể dẫn đến:
- Dùng sai liều so với giai đoạn phát triển.
- Làm tuổi xương tiến nhanh không phù hợp.
- Gây mụn, thay đổi tâm trạng hoặc tăng hồng cầu.
- Che lấp nguyên nhân thật sự của dậy thì muộn.
- Bỏ sót bệnh tuyến yên hoặc bệnh di truyền.
- Ức chế tín hiệu LH và FSH.
- Ảnh hưởng đến sự phát triển tinh hoàn và khả năng sinh tinh.
- Tiếp xúc hormone ngoài ý muốn cho người sống cùng nếu dùng dạng gel không đúng cách.
Các sản phẩm quảng cáo “tăng testosterone tự nhiên”, thuốc tăng cơ hoặc steroid đồng hóa cũng không thể thay thế chẩn đoán chuyên khoa. Một số sản phẩm không rõ thành phần có thể chứa hormone hoặc chất tương tự androgen.
Đặc biệt, cha mẹ không nên cho trẻ dùng đơn thuốc testosterone của người trưởng thành. Mục tiêu điều trị dậy thì muộn là mô phỏng quá trình phát triển sinh lý từng bước, không phải đưa testosterone lên mức cao trong thời gian ngắn.
Tiêu chí lựa chọn nơi khám dậy thì muộn
Một cơ sở phù hợp nên đáp ứng các yêu cầu sau:
Có đúng chuyên khoa theo độ tuổi
Trẻ em và vị thành niên cần bác sĩ Nội tiết Nhi. Thanh niên trưởng thành có thể khám bác sĩ Nam khoa – Nội tiết sinh sản nam.
Đánh giá được tăng trưởng và tuổi xương
Cơ sở cần có khả năng ghi nhận biểu đồ tăng trưởng, khám giai đoạn Tanner và chỉ định tuổi xương, thay vì chỉ kiểm tra testosterone.
Có hệ thống xét nghiệm nội tiết đáng tin cậy
Kết quả testosterone ở trẻ phải được đối chiếu với độ tuổi và giai đoạn dậy thì. Cơ sở nên thực hiện được LH, FSH, testosterone cùng các xét nghiệm liên quan.
Có khả năng phối hợp liên chuyên khoa
Dậy thì muộn có thể liên quan đến nội tiết, di truyền, tinh hoàn, tuyến yên, bệnh mạn tính và sức khỏe tâm lý. Một cơ sở có mạng lưới phối hợp sẽ hạn chế tình trạng chẩn đoán rời rạc.
Bảo đảm riêng tư và tôn trọng trẻ
Khám phát triển sinh dục là vấn đề nhạy cảm. Bác sĩ cần giải thích rõ từng bước, không trêu chọc hoặc phán xét, đồng thời tạo điều kiện để trẻ trao đổi các băn khoăn mà không bị áp lực.
Dậy thì muộn do thiếu testosterone & Những Câu Hỏi Thường Gặp
Trẻ nam 14 tuổi chưa vỡ giọng có phải thiếu testosterone không?
Chưa thể kết luận chỉ dựa vào giọng nói. Dấu hiệu quan trọng hơn là tinh hoàn đã bắt đầu tăng kích thước hay chưa. Một số trẻ thay đổi giọng muộn hơn dù dậy thì đã khởi động.
Nếu 14 tuổi mà tinh hoàn chưa phát triển hoặc cơ thể chưa có tiến triển dậy thì, trẻ nên được khám Nội tiết Nhi.
Có lông mu nhưng tinh hoàn nhỏ có phải dậy thì muộn không?
Có thể. Lông mu có thể phát triển dưới tác động của androgen từ tuyến thượng thận, không nhất thiết chứng minh tinh hoàn đã sản xuất đủ testosterone.
Bác sĩ cần đánh giá thể tích tinh hoàn, tốc độ tăng trưởng, LH, FSH và testosterone để xác định dậy thì thật sự đã bắt đầu hay chưa.
Dậy thì muộn có ảnh hưởng chiều cao không?
Có thể. Nếu dậy thì khởi động chậm, đợt tăng trưởng chiều cao cũng thường đến muộn. Trẻ chậm dậy thì thể tạng có thể tiếp tục cao lên sau khi nhiều bạn cùng tuổi đã ngừng tăng trưởng.
Tuy nhiên, dậy thì muộn do bệnh mạn tính, suy dinh dưỡng hoặc thiếu nhiều hormone có thể làm giảm tiềm năng chiều cao nếu không được điều trị đúng.
Thiếu testosterone ở tuổi dậy thì có gây vô sinh không?
Nguy cơ phụ thuộc nguyên nhân. Chậm dậy thì thể tạng thường không đồng nghĩa với vô sinh. Ngược lại, suy tinh hoàn, hội chứng Klinefelter hoặc thiếu gonadotropin kéo dài có thể ảnh hưởng đến sinh tinh.
Việc đánh giá sớm giúp bác sĩ lập kế hoạch điều trị và bảo tồn khả năng sinh sản phù hợp khi người bệnh trưởng thành.
Xét nghiệm testosterone một lần có đủ chẩn đoán không?
Thường là chưa đủ. Bác sĩ phải đối chiếu testosterone với thời điểm lấy máu, tuổi, giai đoạn Tanner, LH, FSH, tuổi xương và biểu hiện lâm sàng.
Một số trường hợp cần xét nghiệm lại hoặc thực hiện thêm nghiệm pháp nội tiết trước khi xác định trẻ chậm thể tạng hay bị suy sinh dục vĩnh viễn.
Tiêm testosterone có khiến trẻ hết cao không?
Testosterone có thể thúc đẩy phát triển xương và làm tuổi xương tiến triển. Tuy nhiên, khi được chỉ định đúng, dùng liều thấp và tăng dần dưới sự theo dõi của bác sĩ Nội tiết Nhi, liệu pháp được thiết kế để mô phỏng dậy thì tự nhiên.
Nguy cơ chủ yếu xảy ra khi tự dùng liều cao, sử dụng steroid tăng cơ hoặc không kiểm tra tuổi xương.
Dậy thì muộn có tự khỏi không?
Dậy thì muộn thể tạng có thể tự tiến triển. Dậy thì muộn do suy tinh hoàn, thiếu hormone tuyến yên, bất thường di truyền hoặc bệnh mạn tính thường cần điều trị nguyên nhân.
Không nên chỉ chờ đợi nhiều năm mà không đánh giá, đặc biệt khi trẻ đã 14 tuổi nhưng tinh hoàn chưa phát triển.
Người đã 18 tuổi chưa dậy thì đầy đủ nên khám khoa nào?
Người từ 18 tuổi có thể khám Nam khoa – Nội tiết sinh sản nam hoặc Nội tiết người lớn. Nếu có biểu hiện chậm tăng trưởng, thiếu nhiều hormone hoặc nghi bệnh tuyến yên, việc phối hợp với bác sĩ Nội tiết vẫn cần thiết.
Kết luận
Dậy thì muộn do thiếu testosterone nên khám tại chuyên khoa Nội tiết Nhi đối với trẻ em và trẻ vị thành niên; trường hợp đã trưởng thành nên khám Nam khoa – Nội tiết sinh sản nam hoặc Nội tiết người lớn. Mục tiêu quan trọng không chỉ là xác nhận testosterone thấp mà còn phải tìm nguyên nhân nằm ở tinh hoàn, tuyến yên, di truyền, dinh dưỡng hay bệnh lý toàn thân.
Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám khi đến 14 tuổi mà tinh hoàn chưa phát triển, chiều cao tăng chậm, dậy thì ngừng tiến triển hoặc có các dấu hiệu bất thường như tinh hoàn ẩn, giảm khứu giác, đau đầu và nhìn mờ. Can thiệp đúng thời điểm có thể hỗ trợ phát triển hình thể, sức khỏe xương, tâm lý và chức năng sinh sản về lâu dài.
Đối với thanh niên đã qua tuổi vị thành niên nhưng vẫn có biểu hiện dậy thì không hoàn chỉnh, tinh hoàn nhỏ, ít đặc tính sinh dục nam hoặc nghi ngờ thiếu testosterone, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy và Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health là địa chỉ chuyên sâu trong lĩnh vực Tiết niệu – Nam khoa – Y học giới tính và sức khỏe nội tiết sinh sản nam. Người bệnh có thể được đánh giá đồng thời hormone, cơ quan sinh dục, khả năng sinh sản, chức năng tình dục và ảnh hưởng tâm lý.
Với người bệnh chưa đủ tuổi trưởng thành, gia đình nên ưu tiên Nội tiết Nhi và chỉ phối hợp Nam khoa khi có chỉ định. Lựa chọn đúng chuyên khoa ngay từ đầu sẽ tránh dùng testosterone không cần thiết, hạn chế bỏ sót bệnh lý và giúp quá trình dậy thì diễn ra an toàn, phù hợp với sinh lý tự nhiên.
