Ngủ đủ tám tiếng nhưng sáng dậy vẫn mệt mỏi, ban ngày buồn ngủ, giảm ham muốn tình dục, đêm lại thường xuyên thức giấc đi tiểu. Không ít nam giới khi gặp những biểu hiện này thường nghĩ đến tuổi tác, suy giảm testosterone hoặc bệnh lý tuyến tiền liệt.
Thế nhưng, nguyên nhân đôi khi lại bắt đầu từ một vấn đề tưởng chừng chẳng liên quan đến nam khoa: hội chứng ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (Obstructive Sleep Apnea – OSA).
Điều đáng nói là nhiều người mắc bệnh không biết mình đang ngưng thở hàng chục, thậm chí hàng trăm lần mỗi đêm. Họ chỉ nhận ra khi người ngủ cùng phàn nàn về tiếng ngáy lớn hoặc chứng kiến những khoảng ngừng thở bất thường.
Khi giấc ngủ bị chia nhỏ, testosterone cũng có thể bị ảnh hưởng
Testosterone không được sản xuất đều đặn ở cùng một mức độ suốt ngày đêm. Nồng độ hormone này chịu ảnh hưởng của nhịp sinh học và chất lượng giấc ngủ, thường tăng trong lúc ngủ và đạt mức cao vào buổi sáng.
Ở người mắc ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, đường hô hấp trên liên tục bị hẹp hoặc tắc nghẽn tạm thời. Những đợt giảm oxy máu và thức giấc ngắn lặp đi lặp lại khiến cấu trúc giấc ngủ bị gián đoạn, đồng thời kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và các phản ứng stress của cơ thể.
Các cơ chế này có thể góp phần làm rối loạn hoạt động nội tiết, trong đó có quá trình điều hòa testosterone.
Theo phân tích tổng hợp của Su và cộng sự (2022), công bố trên tạp chí Andrology, từ 18 nghiên cứu với 1.823 nam giới, người mắc ngưng thở khi ngủ có xu hướng mang nồng độ testosterone thấp hơn. Mối liên quan rõ rệt hơn ở nhóm ngưng thở mức độ nặng, kể cả sau khi xét đến tuổi và chỉ số khối cơ thể.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng đây chủ yếu là bằng chứng về mối liên quan, chưa chứng minh ngưng thở khi ngủ trực tiếp gây suy sinh dục ở tất cả người bệnh.
Béo phì, kháng insulin, đái tháo đường và tình trạng viêm chuyển hóa vừa làm tăng nguy cơ ngưng thở khi ngủ, vừa có thể ảnh hưởng đến nồng độ testosterone. Vì vậy, rất khó tách biệt hoàn toàn tác động của từng yếu tố.
Một phân tích tổng hợp khác của Cignarelli và cộng sự (2019), công bố trên Frontiers in Endocrinology, với 388 bệnh nhân, cho thấy điều trị bằng máy thở áp lực dương liên tục (CPAP) không làm tăng testosterone một cách có ý nghĩa thống kê.
Nói cách khác, điều trị ngưng thở khi ngủ rất quan trọng, nhưng không đồng nghĩa testosterone chắc chắn sẽ tăng trở lại.
Tiểu đêm nhiều lần: Đôi khi tuyến tiền liệt đang bị “đổ oan”
Mối liên hệ giữa ngưng thở khi ngủ và sức khỏe tuyến tiền liệt còn thú vị hơn ở khía cạnh triệu chứng đường tiểu dưới, đặc biệt là tiểu đêm.
Khi nam giới trung niên hoặc lớn tuổi thường xuyên thức dậy hai đến ba lần mỗi đêm để đi tiểu, nhiều người lập tức nghĩ đến tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt.
Nhưng tiểu đêm không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ tuyến tiền liệt.
Ở người mắc ngưng thở khi ngủ, những thay đổi áp lực trong lồng ngực, hoạt động thần kinh tự chủ và cơ chế điều hòa nước – muối có thể làm gia tăng lượng nước tiểu được tạo ra ban đêm.
Một giả thuyết sinh lý học cho rằng tình trạng này liên quan đến sự gia tăng peptide lợi niệu nhĩ (atrial natriuretic peptide – ANP), khiến thận tăng bài tiết natri và nước. Tuy nhiên, cơ chế thực tế phức tạp hơn và chưa được giải thích đầy đủ.
Theo tổng quan của Vrooman và cộng sự (2024), công bố trên Nature Reviews Urology, ngưng thở khi ngủ có mối liên quan đáng kể với chứng tiểu đêm. Điều trị CPAP có thể làm giảm số lần thức dậy đi tiểu ở một số bệnh nhân.
Điều này đặt ra một vấn đề quan trọng: Người bệnh có thể vừa mắc tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt, vừa bị ngưng thở khi ngủ; hoặc triệu chứng tiểu đêm chủ yếu xuất phát từ rối loạn giấc ngủ chứ không phải tuyến tiền liệt.
Hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định ngưng thở khi ngủ trực tiếp gây phì đại tuyến tiền liệt, viêm tuyến tiền liệt hay ung thư tuyến tiền liệt. Tình trạng thiếu oxy, stress oxy hóa và viêm hệ thống được xem là những cơ chế có thể liên quan, nhưng vẫn cần nghiên cứu thêm.
Đừng chỉ xét nghiệm testosterone mà quên hỏi bệnh nhân ngủ như thế nào
Hãy hình dung một tình huống thường gặp trong thực hành nam khoa: người đàn ông 46 tuổi, thừa cân, đến khám vì giảm ham muốn và tiểu đêm kéo dài. Anh từng nghĩ mình đang bước vào giai đoạn mãn dục nam, thậm chí muốn sử dụng testosterone để cải thiện sức khỏe.
Tuy nhiên, khi khai thác bệnh sử, bác sĩ phát hiện anh ngáy rất lớn, thường xuyên buồn ngủ ban ngày và được vợ kể rằng nhiều lần đang ngủ bỗng ngừng thở rồi giật mình hít mạnh.
Trong tình huống minh họa này, nếu chỉ tập trung điều trị nội tiết hoặc tuyến tiền liệt mà bỏ qua rối loạn hô hấp khi ngủ, một yếu tố quan trọng có thể bị bỏ sót.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, trong tiếp cận nam khoa và sức khỏe sinh sản nam giới, việc đánh giá hormone cần được đặt trong bối cảnh sức khỏe tổng thể, bao gồm giấc ngủ, thể trạng, chuyển hóa và các bệnh lý đi kèm.
Với người có triệu chứng gợi ý thiếu testosterone, bác sĩ có thể đề xuất định lượng testosterone toàn phần vào buổi sáng và kiểm tra lại vào một buổi sáng khác nếu kết quả thấp. Đồng thời, những trường hợp ngáy lớn, buồn ngủ ban ngày hoặc được chứng kiến ngừng thở cần được đánh giá chuyên khoa giấc ngủ, có thể bằng đa ký giấc ngủ hoặc thiết bị chẩn đoán tại nhà phù hợp.
Đối với tiểu đêm, việc khai thác nhật ký đi tiểu, xét nghiệm nước tiểu, đánh giá triệu chứng đường tiểu dưới và thăm khám tuyến tiền liệt giúp phân biệt nguyên nhân. Không phải mọi trường hợp đều cần xét nghiệm PSA.
Đặc biệt, hướng dẫn năm 2018 của Hội Nội tiết Hoa Kỳ lưu ý không bắt đầu liệu pháp testosterone ở nam giới đang mắc ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ mức độ nặng chưa được điều trị.
Điều trị nên hướng đến nguyên nhân: kiểm soát cân nặng, cải thiện sức khỏe chuyển hóa, hạn chế rượu bia trước khi ngủ và sử dụng CPAP khi có chỉ định. Mục tiêu không chỉ là cải thiện giấc ngủ mà còn bảo vệ sức khỏe tim mạch, chuyển hóa và chất lượng sống lâu dài.
Kết luận
Ngưng thở khi ngủ không phải là nguyên nhân trực tiếp đã được chứng minh gây suy giảm testosterone hay bệnh lý tuyến tiền liệt ở mọi nam giới. Tuy nhiên, đây là một yếu tố sức khỏe quan trọng, có liên quan đến rối loạn nội tiết, triệu chứng tiểu đêm và các vấn đề chuyển hóa thường gặp ở nam giới trung niên.
Điều đáng quan tâm không phải cứ ngáy là sẽ suy giảm testosterone, mà là đừng bỏ qua chất lượng giấc ngủ khi đánh giá sức khỏe sinh lý và tiết niệu nam giới.
Bởi đôi khi, muốn cải thiện sức khỏe ban ngày, chúng ta cần bắt đầu bằng việc tìm hiểu điều gì đang xảy ra với cơ thể trong lúc ngủ.
