Một nam giới đi khám vì vợ chồng mong con hơn một năm chưa có kết quả. Anh nghĩ việc có con chủ yếu phụ thuộc vào “tinh trùng từ tinh hoàn”. Nhưng khi bác sĩ hỏi thêm về tinh dịch ít, đau âm ỉ vùng tầng sinh môn, cảm giác khó chịu khi xuất tinh và triệu chứng tiểu lắt nhắt, anh mới bất ngờ: hóa ra tuyến tiền liệt cũng có phần trong câu chuyện tinh dịch và khả năng thụ thai.
Điều đáng nói là nhiều nam giới chỉ biết tuyến tiền liệt (prostate) qua các cụm từ như phì đại, viêm, ung thư hoặc tiểu đêm. Ít người để ý rằng tuyến này tuy nhỏ, nằm dưới bàng quang và bao quanh đoạn đầu niệu đạo, nhưng không phải “nhân vật phụ” trong sức khỏe sinh sản nam giới. Tinh dịch không chỉ là tinh trùng.
Tinh dịch không chỉ là tinh trùng
Tinh hoàn là nơi sản xuất tinh trùng. Túi tinh là cơ quan đóng góp phần lớn thể tích tinh dịch. Tuyến tiền liệt tiết dịch tuyến tiền liệt, một phần quan trọng của tinh dịch (semen), giúp tạo môi trường để tinh trùng hoạt động sau khi xuất tinh. Nói dễ hiểu, tinh trùng giống như “hạt giống”, còn tinh dịch là môi trường vận chuyển và hỗ trợ để “hạt giống” có cơ hội đi đúng đường.
Theo thông tin sinh lý học được tổng hợp trong InformedHealth.org của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, chức năng quan trọng nhất của tuyến tiền liệt là sản xuất dịch, kết hợp với tinh trùng từ tinh hoàn và dịch từ các tuyến khác để tạo thành tinh dịch. Một nghiên cứu của Ndovi và cộng sự (2006) công bố trên Clinical Chemistry ước tính tuyến tiền liệt có thể đóng góp khoảng 37–44% vào toàn bộ lượng xuất tinh, trong khi túi tinh đóng góp khoảng 55–61%. Các con số này giúp nam giới hiểu rằng tinh dịch là sản phẩm phối hợp của nhiều cơ quan, không chỉ riêng tinh hoàn.
Dịch tuyến tiền liệt có vai trò trong việc hỗ trợ pH tinh dịch, góp phần vào quá trình hóa lỏng tinh dịch sau xuất tinh và cung cấp các chất giúp tinh trùng di chuyển thuận lợi hơn. Nếu môi trường tinh dịch bị thay đổi, tinh trùng dù có số lượng tương đối tốt vẫn có thể bị ảnh hưởng về độ di động, khả năng sống hoặc khả năng tiếp cận trứng.
Khi tuyến tiền liệt bị viêm hoặc tắc nghẽn, tinh dịch có thể bị ảnh hưởng
Vấn đề không phải cứ có bệnh tuyến tiền liệt là vô sinh, mà là bệnh đó có làm thay đổi môi trường tinh dịch hoặc đường đi của tinh trùng hay không. Nhiều nam giới có vôi hóa nhỏ hoặc thay đổi tuyến tiền liệt tình cờ trên siêu âm nhưng tinh dịch đồ vẫn bình thường, không cần hoang mang. Ngược lại, nếu có viêm tuyến tiền liệt, viêm tuyến tiền liệt mạn tính, nhiễm khuẩn đường sinh dục – tiết niệu, tăng bạch cầu trong tinh dịch, đau khi xuất tinh hoặc tắc nghẽn đường xuất tinh, khả năng thụ thai có thể bị ảnh hưởng.
Theo nghiên cứu của Fu và cộng sự (2014) công bố trên PLOS ONE, hội chứng viêm tuyến tiền liệt mạn tính/đau vùng chậu mạn tính có ảnh hưởng bất lợi đến một số thông số tinh dịch, gồm mật độ tinh trùng, độ di động tiến tới và hình dạng bình thường. Dù không phải mọi trường hợp viêm đều dẫn đến hiếm muộn, nghiên cứu này cho thấy tuyến tiền liệt và môi trường viêm quanh đường sinh dục nam không nên bị bỏ qua trong đánh giá khả năng sinh sản.
Một tổng quan của Henkel và cộng sự (2024) công bố trên World Journal of Men’s Health cũng ghi nhận bạch cầu tinh dịch có thể gặp ở khoảng 30% nam giới vô sinh và lên đến 20% ở nam giới có khả năng sinh sản. Bạch cầu không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với nhiễm trùng nặng, nhưng khi tăng cao, chúng có thể liên quan đến stress oxy hóa, viêm và ảnh hưởng chất lượng tinh trùng trong một số trường hợp.
Những dấu hiệu nên chú ý gồm tinh dịch rất ít, tinh dịch vón cục kéo dài, tinh dịch có máu, đau khi xuất tinh, đau vùng chậu hoặc tầng sinh môn, tiểu buốt, sốt, tiểu nhiều lần, hoặc vợ chồng quan hệ đều trên 12 tháng chưa có thai. Khi đó, đánh giá không nên dừng ở một kết quả tinh dịch đồ, mà cần nhìn cả tinh hoàn, tuyến tiền liệt, túi tinh và đường xuất tinh.
Trường hợp lâm sàng: Tưởng chỉ cần kiểm tra tinh trùng, hóa ra tuyến tiền liệt cũng góp chuyện
Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, chuyên gia sức khỏe tuyến tiền liệt TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng thăm khám cho một nam bệnh nhân 38 tuổi, vợ chồng mong con 16 tháng. Người bệnh mang theo tinh dịch đồ và lo lắng vì kết quả “tinh trùng yếu”. Khai thác kỹ hơn, anh có đau âm ỉ vùng tầng sinh môn, thỉnh thoảng đau khi xuất tinh, tiểu khó chịu nhẹ nhưng trước đó không nghĩ liên quan đến chuyện sinh sản.
Tinh dịch đồ ghi nhận thể tích tinh dịch 1,6 mL, mật độ tinh trùng 28 triệu/mL, tổng di động 32%, trong đó di động tiến tới giảm so với mức mong đợi; hình dạng bình thường 3%; bạch cầu tinh dịch 1,5 ×10⁶/mL, tăng; pH tinh dịch 7,9. PSA 0,9 ng/mL, không gợi ý bất thường đáng lo theo tuổi. Siêu âm và đánh giá lâm sàng gợi ý tình trạng viêm tuyến tiền liệt mạn tính kèm thay đổi túi tinh nhẹ, cần điều trị theo nguyên nhân và theo dõi lại tinh dịch đồ sau một thời gian.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, ở nam giới hiếm muộn, tinh dịch đồ bất thường không phải lúc nào cũng chỉ do tinh hoàn. Viêm tuyến tiền liệt, túi tinh hoặc đường xuất tinh cũng có thể làm thay đổi môi trường tinh dịch, tăng bạch cầu, ảnh hưởng độ di động và khả năng thụ thai. BS Duy cho rằng khi nam giới có tinh dịch ít, đau khi xuất tinh, xuất tinh máu hoặc hiếm muộn, cần đánh giá cả tinh hoàn, tuyến tiền liệt, túi tinh và đường dẫn tinh thay vì chỉ nhìn vào số lượng tinh trùng.
Hướng xử trí trong trường hợp này không phải tự mua kháng sinh hay thuốc “bổ tuyến tiền liệt”, mà là xác định có viêm/nhiễm hay không, điều chỉnh lối sống, điều trị triệu chứng phù hợp và kiểm tra lại chất lượng tinh dịch sau can thiệp.
Kết luận
Tuyến tiền liệt có vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường tinh dịch, hỗ trợ tinh trùng di chuyển, góp phần vào quá trình hóa lỏng tinh dịch và khả năng thụ thai. Bệnh lý tuyến tiền liệt không tự động đồng nghĩa với vô sinh, nhưng nếu nam giới có tinh dịch bất thường, đau khi xuất tinh, xuất tinh máu, đau vùng chậu, tiểu buốt hoặc mong con lâu chưa có kết quả, nên khám chuyên khoa để được đánh giá đầy đủ. Trong sinh sản nam giới, tinh trùng rất quan trọng, nhưng con đường và môi trường mà tinh trùng đi qua cũng quan trọng không kém.
