Sau hơn 10 năm sống chung, họ vẫn là một cặp đôi được nhiều người ngưỡng mộ. Anh nhớ lịch khám sức khỏe của vợ, chị biết anh thích ăn gì khi mệt. Cả hai cùng lo con, trả góp căn nhà, chăm sóc cha mẹ hai bên, gần như không có mâu thuẫn lớn. Nhưng có một điều cả hai đều ngại nói: chuyện thân mật ngày càng thưa vắng.
Chị từng hỏi nhỏ trong một buổi tư vấn: “Tụi em vẫn thương nhau, vẫn tin nhau, sao càng yên ổn lại càng ít ham muốn?”. Câu hỏi ấy không hiếm trong các mối quan hệ dài hạn. Điều đáng nói là giảm ham muốn tình dục không có nghĩa là hết yêu, cũng không nhất thiết là ngoại tình hay lạnh nhạt. Đôi khi, hai người vẫn rất gắn bó, chỉ là đã quên mất cách nhìn nhau như một người tình.
An toàn là nền đất của tình yêu, nhưng ham muốn cần thêm khoảng trời
Trong một mối quan hệ lành mạnh, cảm giác an toàn trong quan hệ (relationship safety) rất quan trọng. Nó giúp hai người tin nhau, dựa vào nhau, không phải luôn cảnh giác hay phòng thủ. Nhưng ham muốn tình dục (sexual desire) không chỉ sống bằng sự yên ổn. Nó còn liên quan đến sức khỏe, giấc ngủ, stress, cảm xúc, sự mới lạ, tưởng tượng, tự chủ cá nhân (autonomy) và cảm giác người kia vẫn là một cá thể hấp dẫn riêng.
Theo nghiên cứu của Dietrich Klusmann năm 2002 công bố trên Archives of Sexual Behavior, khi thời gian gắn bó kéo dài, hoạt động tình dục và sự hài lòng tình dục có xu hướng thay đổi, cho thấy ham muốn trong quan hệ dài hạn không phải là thứ tự động đứng yên theo năm tháng. Nói cách khác, yêu lâu không sai, an toàn không sai, nhưng sự quen thuộc quá mức có thể làm ham muốn bị “mặc định hóa”.
Không ít cặp đôi bắt đầu như người yêu, sau đó dần trở thành một đội hậu cần gia đình: người đưa con đi học, người trả hóa đơn, người nhắc lịch tiêm, người xử lý việc nhà. Khi hai người chỉ còn gặp nhau trong vai trò cha mẹ, bạn cùng nhà hoặc đồng đội sinh tồn cuối tháng, sự hấp dẫn dễ bị phủ bụi bởi lịch học của con và hóa đơn điện nước.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, trong quan hệ dài hạn, cảm giác an toàn là nền tảng quý giá, nhưng ham muốn không chỉ cần sự gần gũi. Ở góc độ nam khoa và sức khỏe tâm lý tình dục (psychosexual health), ham muốn còn cần sức khỏe cơ thể, giấc ngủ đủ, cảm xúc được lắng nghe, một chút mới lạ và cảm giác được lựa chọn chứ không chỉ là “nghĩa vụ thân mật” trong hôn nhân.
Khoảng cách thẩm mỹ: không phải xa cách, mà là giữ lại sự hấp dẫn
“Khoảng cách thẩm mỹ” không phải là lạnh nhạt, im lặng trừng phạt, tạo ghen tuông hay thử lòng nhau. Đó là khả năng giữ lại đủ không gian để mỗi người vẫn có đời sống riêng, sở thích riêng, sự tự chăm sóc riêng và một phần bí ẩn vừa đủ để người kia còn muốn khám phá.
Ham muốn không chỉ cần gần gũi; đôi khi nó cần cả sự tò mò. Một người bạn đời quá quen thuộc đến mức chỉ còn được nhìn như “người nhà” có thể vẫn rất đáng thương, đáng quý, nhưng không còn dễ khơi gợi cảm giác hấp dẫn. Trong khi đó, một người vẫn biết chăm sóc bản thân, có niềm vui riêng, có câu chuyện riêng, có sự chủ động và tự tin thường khiến bạn đời dễ nhìn lại bằng ánh mắt khác.
Theo nghiên cứu của Arthur Aron và cộng sự năm 2000 công bố trên Journal of Personality and Social Psychology, các cặp đôi cùng tham gia những hoạt động mới mẻ và có tính kích thích vừa phải ghi nhận sự cải thiện về chất lượng quan hệ so với các hoạt động quen thuộc. Điều này không có nghĩa là phải làm điều gì kịch tính. Đôi khi, chỉ là hẹn hò lại ở một nơi khác, cùng học một kỹ năng mới, đi bộ buổi tối mà không nói chuyện tiền bạc, hoặc dành một buổi không bàn chuyện con cái.
Một điểm quan trọng khác là giao tiếp. Nhiều cặp đôi thất bại không phải vì không còn ham muốn, mà vì nói về ham muốn bằng ngôn ngữ gây tổn thương. Câu “anh/em không còn hấp dẫn nữa” rất dễ biến thành đòn đánh vào lòng tự trọng. Trong khi đó, câu “em/anh nhớ cảm giác mình từng hấp dẫn nhau” mở ra một lời mời cùng xây lại điều đã mất.
Theo mô hình của Rosemary Basson năm 2000 công bố trên Journal of Sex & Marital Therapy, ham muốn không phải lúc nào cũng xuất hiện tự phát. Với nhiều người, nhất là trong quan hệ dài hạn, ham muốn có thể là ham muốn đáp ứng (responsive desire): nó đến sau khi có sự gần gũi, an toàn, kích thích cảm xúc và bối cảnh phù hợp. Vì vậy, chờ “tự nhiên thấy muốn như hồi mới yêu” đôi khi là một kỳ vọng không thực tế.
Trường hợp lâm sàng: Vẫn thương nhau, nhưng đã quên cách nhìn nhau như người tình
Tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, chuyên gia tâm lý tình dục TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từng thăm khám cho một cặp vợ chồng ngoài 40 tuổi, kết hôn 13 năm, có hai con. Họ không có ngoại tình, không bạo lực, không mâu thuẫn lớn. Người chồng nói vợ là “người thân nhất”, còn người vợ mô tả chồng như “bạn cùng nhà rất tốt”. Nhưng đời sống tình dục giảm dần suốt hơn một năm, cả hai né tránh vì sợ làm nhau buồn.
Ảnh minh hoạ TS.BS.CK2 Trà Anh Duy thăm khám cặp đôi tại Trung tâm sức khoẻ Nam giới Men’s Health
Khi đánh giá, người chồng có BMI 27,6 kg/m², vòng bụng 94 cm, triglyceride 2,1 mmol/L ở mức tăng, LDL-C 3,4 mmol/L hơi cao, glucose đói 5,8 mmol/L tăng nhẹ, HbA1c 5,7% ở ngưỡng cận cao, testosterone toàn phần 11,2 nmol/L ở vùng bình thường thấp. Anh ngủ trung bình 5 giờ mỗi đêm, thường xuyên căng thẳng công việc, có rối loạn cương nhẹ và giảm ham muốn. Người vợ cũng mệt mỏi vì việc nhà, chăm con và cảm giác mình chỉ còn được nhìn như “mẹ của hai đứa nhỏ”.
Nhận định của BS Duy là đây không phải câu chuyện “ai có lỗi”, mà là một vấn đề đa yếu tố: sức khỏe chuyển hóa, thiếu ngủ, stress, vai trò gia đình chồng chéo, ít hẹn hò, ít không gian riêng và lệch pha ham muốn trong cặp đôi (sexual desire discrepancy). Hướng xử trí không phải là tạo bất an để kích thích ham muốn, mà là phục hồi sức khỏe, cải thiện giấc ngủ, vận động hợp lý, kiểm soát các yếu tố chuyển hóa, đồng thời giúp hai người tái thiết lập sự mới lạ và khoảng cách lành mạnh trong một nền tảng vẫn an toàn.
BS Duy cho rằng nhiều cặp đôi dài hạn không mất tình yêu, nhưng mất dần bối cảnh tạo ham muốn. Khi hai người chỉ còn nhìn nhau qua việc nhà, tiền bạc, con cái và trách nhiệm, sự hấp dẫn có thể bị che khuất. Điều cần làm là tạo lại những khoảnh khắc để hai người gặp nhau như bạn đời, không chỉ như đồng đội hậu cần gia đình.
Kết luận
Trong quan hệ dài hạn, an toàn và gắn kết là nền tảng rất đáng quý. Nhưng ham muốn tình dục cần thêm sức khỏe, giấc ngủ, cảm xúc, sự mới lạ, tự chủ cá nhân và một khoảng cách lành mạnh. Tái thiết lập “khoảng cách thẩm mỹ” không phải là lạnh nhạt, càng không phải tạo ghen tuông hay thao túng cảm xúc, mà là giúp hai người có đủ không gian để tiếp tục thấy nhau hấp dẫn trong một mối quan hệ vẫn đủ tin cậy.
Nếu giảm ham muốn kéo dài nhiều tháng, gây né tránh, mâu thuẫn hoặc đau khổ; đi kèm rối loạn cương, đau khi quan hệ, trầm buồn, mất ngủ, stress kéo dài, dùng thuốc ảnh hưởng tình dục, bệnh nền chuyển hóa, sau sinh kéo dài hoặc lệch pha ham muốn nghiêm trọng, cặp đôi nên được đánh giá y khoa và tham vấn phù hợp. Bởi đôi khi, điều cần cứu không phải là tình yêu, mà là sức khỏe, bối cảnh thân mật và cách hai người nhìn lại nhau.
