Sự Tự Kỳ Thị Bản Thân Ảnh Hưởng Thế Nào Đến Mối Quan Hệ Lứa Đôi?

---

Trong tình yêu, đôi khi thứ làm hai người xa nhau không phải người thứ ba, mà là một “giọng nói nhỏ xíu nhưng khó chịu” trong đầu: mình không đủ tốt, mình không xứng đáng, mình sớm muộn cũng bị bỏ. Đó là tự kỳ thị bản thân (self-stigma/internalized stigma) – khi một người đem những định kiến, tổn thương hoặc lời chê bai từng nghe bên ngoài biến thành niềm tin chống lại chính mình.

1. Tự kỳ thị là tự biến mình thành “bị cáo”

Người tự kỳ thị thường nhìn bản thân qua lăng kính thiếu công bằng. Họ có thể nghĩ mình xấu, yếu, kém hấp dẫn, không đủ giỏi, không đáng được yêu hoặc luôn thua người khác. Vấn đề là khi niềm tin này kéo dài, nó không chỉ làm một người buồn, mà còn len vào cách họ yêu.

Theo tổng quan trong The Cambridge Handbook of Stigma and Mental Health (2022), tự kỳ thị liên quan đến lòng tự trọng thấp, giảm hy vọng, giảm chất lượng sống và tăng các triệu chứng tâm lý. Nói đơn giản, khi bên trong đã tự chấm mình “rớt từ vòng gửi xe”, người ta rất khó tin rằng có ai đó thật lòng muốn đồng hành với mình.

2. Yêu trong tâm thế phòng thủ

Một người tự kỳ thị thường không dám yêu thoải mái. Họ dễ sợ bị chê, sợ bị bỏ, sợ người kia “biết hết con người thật” rồi quay xe. Vì vậy, họ có thể trở nên quá nhường nhịn, không dám nói nhu cầu, không dám giận, không dám buồn. Nhìn ngoài tưởng hiền, nhưng bên trong là cái nồi áp suất đang đậy nắp.

Tệ hơn, họ dễ hiểu sai tín hiệu từ đối phương. Một tin nhắn trả lời chậm có thể thành “người ta chán mình rồi”. Một góp ý nhỏ có thể thành “mình đúng là tệ”. Tình yêu lúc này không còn là nơi nghỉ ngơi, mà thành phòng thi mỗi ngày, trong đó người tự kỳ thị vừa làm thí sinh, vừa tự làm giám khảo khó tính.

3. Càng che giấu, mối quan hệ càng thiếu oxy

Tự kỳ thị thường đi kèm tự che giấu. Người trong cuộc giấu nỗi sợ, giấu mặc cảm, giấu tổn thương, thậm chí giấu cả mong muốn được an ủi. Ban đầu họ nghĩ giấu để giữ hình ảnh đẹp. Nhưng giấu quá lâu, mối quan hệ trở nên xa cách.

Theo nghiên cứu của Uysal và cộng sự (2012) công bố trên Personality and Social Psychology Bulletin, ở 165 người đang trong quan hệ yêu đương và 50 cặp đôi được theo dõi nhật ký hằng ngày trong 14 ngày, việc che giấu bản thân với bạn đời liên quan đến mức hài lòng và cam kết thấp hơn, đồng thời xung đột cao hơn. Tình yêu cần riêng tư, nhưng cũng cần đủ thành thật để hai người còn nhìn thấy nhau.

4. Tự kỳ thị làm tăng xung đột và giảm hài lòng

Khi một người luôn thấy mình không đáng yêu, họ dễ kiểm tra tình cảm của đối phương, dễ ghen, dễ lo, dễ rút lui hoặc bùng nổ. Càng sợ mất, họ càng dễ làm mối quan hệ mệt thêm. Đây là vòng lặp khá quen: càng tự ti càng bất an, càng bất an càng kiểm soát, càng kiểm soát càng làm người kia ngộp.

Theo nghiên cứu của Nguyen và Pepping (2022) công bố trên Journal of Consulting and Clinical Psychology, theo dõi 330 cặp đôi cùng giới trong 5 năm cho thấy tự kỳ thị nội tâm có ảnh hưởng tiêu cực đến sự hài lòng trong quan hệ; tác động này liên quan một phần đến triệu chứng trầm cảm và xung đột cặp đôi.

5. Muốn yêu lành mạnh, trước hết phải bớt tự đánh mình

Tự kỳ thị không biến mất chỉ nhờ câu “đừng nghĩ nữa”. Người trong cuộc cần học cách nhận diện: niềm tin “tôi không đáng được yêu” đến từ sự thật, hay từ một tổn thương cũ? Mình đang phản ứng với người yêu hiện tại, hay đang phản ứng với nỗi sợ từng bị bỏ rơi, chê bai, hạ thấp?

Khi cảm giác xấu hổ, tự ghét bỏ, né tránh hoặc lo âu kéo dài, tham vấn tâm lý cá nhân hoặc tham vấn cặp đôi có thể giúp người trong cuộc học cách giao tiếp an toàn hơn. Yêu không phải là diễn vai hoàn hảo. Yêu là đủ an toàn để không phải lúc nào cũng gồng lên như đang chụp ảnh căn cước.

Kết luận

Tự kỳ thị bản thân có thể làm giảm lòng tự trọng, tăng che giấu, tăng lo âu bị bỏ rơi, làm suy yếu giao tiếp và khiến mối quan hệ lứa đôi dễ xung đột hơn. Đây không phải là chuyện “nhạy cảm quá”, mà là một cơ chế tâm lý có thật, thường hình thành từ định kiến hoặc tổn thương kéo dài. Muốn xây dựng tình yêu lành mạnh, mỗi người cần học cách nhìn mình công bằng hơn, chia sẻ vừa đủ với bạn đời và tìm hỗ trợ chuyên môn khi cảm giác tự ti, xấu hổ hoặc né tránh làm ảnh hưởng đến mối quan hệ.

TS.BS.CK2. Trà Anh Duy

Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health