Không ít nam giới khi thấy tinh dịch “đặc hơn mọi khi”, kéo thành sợi hoặc lâu hóa lỏng sẽ lập tức nghĩ đến viêm tuyến tiền liệt. Có người còn mang theo điện thoại đến phòng khám, mở ảnh tinh dịch vừa chụp và hỏi bác sĩ: “Có phải tuyến tiền liệt của em yếu rồi không?”.
Câu trả lời là: tuyến tiền liệt thực sự tham gia rất quan trọng vào quá trình làm loãng tinh dịch, nhưng sự thay đổi độ nhớt không phải là dấu hiệu đặc hiệu của bệnh tuyến tiền liệt. Đằng sau một mẫu tinh dịch quá đặc còn có thể liên quan đến túi tinh, tình trạng viêm đường sinh dục, stress oxy hóa và nhiều yếu tố khác.
Vì sao tuyến tiền liệt có liên quan đến chuyện tinh dịch đặc – loãng?
Tinh dịch không chỉ là tinh trùng. Phần lớn thể tích tinh dịch là dịch do các tuyến sinh dục phụ tiết ra, đặc biệt là túi tinh và tuyến tiền liệt.
Ngay sau khi xuất tinh, tinh dịch thường có dạng đông hoặc giống gel. Đây là hiện tượng sinh lý bình thường. Các protein do túi tinh tiết ra, đặc biệt là semenogelin, góp phần tạo nên cấu trúc gel này. Sau đó, các enzyme protease có nguồn gốc chủ yếu từ tuyến tiền liệt, trong đó có PSA, phân giải những protein ấy để tinh dịch dần hóa lỏng và giải phóng tinh trùng. Cơ chế này đã được mô tả trong các nghiên cứu về sinh hóa tinh dịch và quá trình hóa lỏng.
Nói một cách đời thường, túi tinh góp phần giúp tinh dịch “đông lại”, còn tuyến tiền liệt tham gia đáng kể vào việc “tháo nút” để khối gel ấy hóa lỏng.
WHO trong Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen, phiên bản thứ 6 năm 2021, xem đánh giá quá trình hóa lỏng và độ nhớt là những thành phần của khảo sát đại thể tinh dịch. Tinh dịch bình thường sẽ chuyển từ trạng thái gel sang lỏng sau xuất tinh; nếu tình trạng hóa lỏng bất thường kéo dài thì cần được ghi nhận khi làm tinh dịch đồ.
Tinh dịch quá nhớt không đồng nghĩa với viêm tuyến tiền liệt
Đây là chỗ dễ bị hiểu nhầm nhất.
Nếu chức năng bài tiết của tuyến tiền liệt thay đổi, lượng hoặc hoạt tính của các enzyme tham gia hóa lỏng tinh dịch có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, một số bệnh lý hoặc tình trạng viêm của tuyến tiền liệt có khả năng đi kèm hiện tượng hóa lỏng chậm hay tăng độ nhớt tinh dịch.
Nhưng chiều ngược lại không đúng: thấy tinh dịch nhớt không đủ để chẩn đoán tuyến tiền liệt đang bệnh.
Một nghiên cứu trên 229 nam giới hiếm muộn cho thấy 74 người có tinh dịch tăng độ nhớt. Đáng chú ý, hiện tượng này lại liên quan rõ hơn với giảm chức năng túi tinh, trong khi không tìm thấy mối liên quan tương tự khi chỉ có giảm chức năng tuyến tiền liệt.
Một tổng quan hệ thống về tăng độ nhớt tinh dịch cũng cho thấy tình trạng này có thể gặp trong viêm hoặc nhiễm trùng các tuyến sinh dục phụ nam, bao gồm tuyến tiền liệt, túi tinh và mào tinh; đồng thời stress oxy hóa cũng được xem là một mắt xích đáng chú ý. Một nghiên cứu khác ghi nhận yếu tố nhiễm trùng – viêm chỉ giải thích được khoảng 48% trường hợp tăng độ nhớt, nghĩa là vẫn còn khá nhiều trường hợp không thể quy về một ổ viêm đơn giản.
Ở góc độ nam khoa và sức khỏe sinh sản nam giới, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy cho rằng điều cần tránh là “chẩn đoán bằng mắt thường”. Một mẫu tinh dịch nhìn có vẻ đặc hôm nay chưa nói được nhiều về tuyến tiền liệt, càng chưa thể nói người đàn ông đó bị giảm khả năng sinh sản.
Khi nào tinh dịch đặc cần được kiểm tra kỹ hơn?
Trong thực tế thăm khám tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, một tình huống khá thường gặp là nam giới đến khám chỉ vì nhận thấy tinh dịch khác trước, trong khi sau khi khai thác kỹ mới xuất hiện thêm những dữ kiện quan trọng như đau hoặc khó chịu tầng sinh môn, đau khi xuất tinh, tiểu khó chịu, thay đổi tần suất xuất tinh hoặc hai vợ chồng chậm có con.
Theo BS Duy, lúc này bác sĩ không nên chỉ “soi” vào tuyến tiền liệt. Việc đánh giá thường phải đặt trong toàn bộ hệ thống sinh sản nam: tinh hoàn sản xuất tinh trùng thế nào, mào tinh và đường dẫn tinh có bất thường không, túi tinh và tuyến tiền liệt ra sao, có dấu hiệu viêm đường sinh dục hay không.
Tinh dịch đồ cũng cần xem đồng thời thể tích tinh dịch, mật độ tinh trùng triệu/mL, tổng di động, hình dạng tinh trùng, bạch cầu tinh dịch và đặc điểm hóa lỏng – độ nhớt. Nếu có triệu chứng phù hợp, bác sĩ mới cân nhắc thêm xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục hoặc siêu âm hệ sinh dục.
Điều đáng lưu ý là tăng độ nhớt có thể làm tinh trùng khó di chuyển trong môi trường tinh dịch. Các nghiên cứu ghi nhận những mẫu tinh dịch tăng độ nhớt thường có khả năng vận động tinh trùng kém hơn, nhưng điều đó vẫn không có nghĩa cứ “tinh dịch đặc” là vô sinh.
Kết luận
Tuyến tiền liệt có vai trò trực tiếp trong quá trình hóa lỏng tinh dịch nhờ các enzyme phân giải protein của khối gel sau xuất tinh. Vì thế, bất thường chức năng hoặc tình trạng viêm của tuyến tiền liệt có thể góp phần làm thay đổi đặc tính tinh dịch.
Tuy nhiên, độ nhớt tinh dịch không phải một “xét nghiệm tại nhà” dành cho tuyến tiền liệt. Túi tinh, tình trạng viêm của toàn bộ đường sinh dục, stress oxy hóa và nhiều yếu tố sinh học khác cũng tham gia vào quá trình này.
Nếu tinh dịch chỉ thỉnh thoảng đặc hơn nhưng không có triệu chứng khác, nam giới chưa cần quá lo lắng. Nhưng khi hiện tượng này lặp lại, tinh dịch rất lâu hóa lỏng, kèm đau khi xuất tinh, đau vùng chậu – tầng sinh môn, tiểu khó chịu hoặc đang mong con nhưng chưa thành công, việc làm tinh dịch đồ và đánh giá nam khoa đầy đủ sẽ có giá trị hơn nhiều so với việc chỉ quan sát độ “đặc – loãng” bằng mắt thường.
