Một lần “thất bại” trong chuyện chăn gối, từng bị chê bai về khả năng tình dục, một mối quan hệ có nhiều tổn thương, bị ép buộc quan hệ hoặc trải qua một sự việc khiến bản thân xấu hổ… Có những chuyện đã qua nhiều năm nhưng đến khi bước vào một mối quan hệ mới, cơ thể dường như vẫn chưa quên.

Không ít nam giới chia sẻ rằng họ vẫn có ham muốn, vẫn yêu bạn đời, thậm chí rất muốn gần gũi, nhưng cứ đến lúc quan hệ lại căng thẳng, mất cương, xuất tinh quá nhanh hoặc bất giác muốn né tránh. Điều khiến họ bối rối nhất là kiểm tra sức khỏe đôi khi không phát hiện bất thường đáng kể.

Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, ở những trường hợp như vậy, điều cần tránh là vội vàng kết luận “yếu sinh lý”. Đời sống tình dục không chỉ phụ thuộc vào mạch máu, hormone hay cơ quan sinh dục mà còn chịu ảnh hưởng rất lớn từ cảm xúc, ký ức và cảm giác an toàn của mỗi người.

Chuyện đã qua nhưng cơ thể vẫn có thể “nhớ”

Không phải mọi trải nghiệm tình dục không vui đều trở thành sang chấn tâm lý, càng không thể chỉ dựa vào một vài biểu hiện để tự chẩn đoán rối loạn stress sau sang chấn (PTSD). Tuy nhiên, những trải nghiệm gây sợ hãi, nhục nhã, bị ép buộc hoặc tổn thương kéo dài có thể ảnh hưởng đến cách một người phản ứng với tình dục về sau.

Trong thực tế thăm khám tại Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy ghi nhận có những nam giới tìm đến vì rối loạn cương hoặc giảm ham muốn, nhưng khi khai thác kỹ lại xuất hiện một “nút thắt” từ quá khứ: từng bị bạn tình chế giễu khi mất cương, từng có một lần quan hệ thất bại gây ám ảnh hoặc trải qua mối quan hệ khiến họ luôn cảm thấy bị đánh giá. Sau đó, cứ mỗi lần gần gũi, thay vì tận hưởng cảm giác thân mật, họ lại tự kiểm tra: “Có cương được không?”, “Có lại thất bại không?”.

Càng kiểm tra, cơ thể càng căng thẳng. Càng căng thẳng, khả năng đáp ứng tình dục càng kém. Một vòng luẩn quẩn từ đó hình thành.

Theo tổng quan hệ thống của Bird và cộng sự năm 2021 công bố trên The Journal of Sexual Medicine, PTSD có liên quan với nhiều khó khăn tình dục, đặc biệt ở ham muốn, sự hài lòng tình dục, chức năng tình dục tổng thể và cảm giác khó chịu liên quan đến tình dục. Nhóm tác giả cũng nhận thấy các biểu hiện né tránh và thay đổi tiêu cực về cảm xúc, nhận thức thường liên quan rõ hơn với các vấn đề tình dục.

Khi nào trị liệu tâm lý thực sự cần thiết?

Một trải nghiệm không vui trong quá khứ không đồng nghĩa ai cũng cần trị liệu. Nếu ký ức đó không còn gây khó chịu và đời sống tình dục hiện tại vẫn ổn định, không nhất thiết phải “đào lại” mọi chuyện.

Ngược lại, trị liệu tâm lý đáng được cân nhắc khi những ảnh hưởng kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng và bắt đầu can thiệp vào cuộc sống hiện tại: thường xuyên né tránh quan hệ dù vẫn có tình cảm với bạn đời; hoảng hốt hoặc căng thẳng khi được chạm vào; những ký ức cũ bất ngờ xuất hiện khi thân mật; liên tục lo sợ thất bại; mất cương chủ yếu trong tình huống quan hệ nhưng vẫn có cương tự nhiên; giảm ham muốn rõ rệt; hoặc quan hệ tình dục trở thành nguồn áp lực thay vì sự gần gũi.

Đặc biệt, nếu người bệnh có những biểu hiện như hồi tưởng xâm nhập, ác mộng, né tránh mạnh những tình huống gợi nhớ sự việc hoặc luôn ở trạng thái cảnh giác quá mức sau một trải nghiệm sang chấn, việc đánh giá bởi chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần càng có ý nghĩa. NHS hiện xem các liệu pháp tâm lý hướng vào sang chấn như liệu pháp nhận thức – hành vi tập trung vào sang chấn và EMDR là những phương pháp điều trị được sử dụng cho PTSD.

Tuy nhiên, có một điểm khá thú vị: điều trị sang chấn không tự động giải quyết mọi vấn đề tình dục. Một phân tích tổng hợp về những người từng trải qua sang chấn tình dục cho thấy điều trị PTSD đơn thuần chưa chắc cải thiện đáng kể chức năng tình dục; các tác giả cho rằng đôi khi cần điều trị đồng thời cả sang chấn lẫn vấn đề tình dục cụ thể.

Không nên lựa chọn giữa bác sĩ nam khoa và chuyên gia tâm lý

Một sai lầm khác là nghĩ rằng nếu nguyên nhân có yếu tố tâm lý thì không cần khám nam khoa. Thực tế, rối loạn cương, giảm ham muốn hoặc rối loạn xuất tinh có thể đồng thời chịu tác động của cả cơ thể lẫn tâm lý.

Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, cách tiếp cận phù hợp thường là đánh giá song song. Bác sĩ cần xem xét testosterone, bệnh chuyển hóa, thuốc đang sử dụng, giấc ngủ, rượu bia, thuốc lá, sức khỏe tim mạch và tình trạng cơ quan sinh dục; đồng thời khai thác stress, mối quan hệ, lo âu hiệu suất và những trải nghiệm tình dục trước đây.

Chẳng hạn, một người mất cương sau trải nghiệm không tốt vẫn có thể đồng thời mắc đái tháo đường hoặc testosterone thấp. Ngược lại, một nam giới có xét nghiệm hoàn toàn bình thường vẫn có thể gặp khó khăn tình dục thật sự do lo âu và phản ứng tâm lý. Hai khả năng này không loại trừ nhau.

Trị liệu cũng không phải là ngồi kể đi kể lại chuyện cũ. Tùy từng trường hợp, chuyên gia có thể giúp người bệnh nhận diện yếu tố kích hoạt, điều chỉnh những suy nghĩ như “mình phải thể hiện thật tốt”, giảm né tránh, xây dựng lại cảm giác an toàn với sự thân mật và từng bước tách trải nghiệm hiện tại khỏi ký ức tiêu cực trong quá khứ. Nếu vấn đề liên quan đến mối quan hệ, trị liệu cặp đôi hoặc trị liệu tình dục cũng có thể được cân nhắc. Các liệu pháp trò chuyện hiện được sử dụng cho nhiều vấn đề liên quan đến lo âu, sang chấn và khó khăn trong quan hệ.

Kết luận

Một trải nghiệm không tốt trong quá khứ hoàn toàn có thể để lại ảnh hưởng lên đời sống chăn gối nhiều năm sau đó, nhưng điều này không đồng nghĩa người đàn ông “yếu sinh lý”, cũng không có nghĩa mọi khó khăn tình dục đều xuất phát từ tâm lý.

Nếu chuyện cũ vẫn khiến bạn né tránh sự thân mật, căng thẳng mỗi khi quan hệ, mất cương, giảm ham muốn hoặc thường xuyên bị những ký ức và cảm xúc tiêu cực kéo trở lại, việc gặp chuyên gia tâm lý là lựa chọn hợp lý. Đồng thời, nếu đã xuất hiện rối loạn chức năng tình dục kéo dài, đánh giá nam khoa vẫn cần thiết để không bỏ sót các nguyên nhân thực thể.

Ở góc độ nam khoa và sức khỏe tình dục nam giới, BS Duy cho rằng mục tiêu không phải là bắt một người “quên đi quá khứ”, mà giúp họ không còn để quá khứ quyết định toàn bộ trải nghiệm tình dục của hiện tại. Khi cơ thể và tâm lý đều được nhìn nhận đúng mức, chuyện chăn gối mới có cơ hội trở lại đúng nghĩa là sự gần gũi, thay vì một bài kiểm tra mà người đàn ông luôn sợ mình làm sai.