Ở tuổi ngoài 40, khi nhiều người vẫn còn kế hoạch sinh thêm con, việc nghe bác sĩ thông báo “ung thư tuyến tiền liệt” thường kéo theo hàng loạt câu hỏi ngoài chuyện điều trị bệnh. “Tôi còn tinh trùng không?”, “Sau điều trị có sinh con được nữa không?”, hay “Dùng thuốc hạ testosterone thì có thành vô sinh không?” là những băn khoăn không hiếm gặp.
Ung thư tuyến tiền liệt thường được nhắc đến như căn bệnh của nam giới lớn tuổi, nhưng thực tế vẫn có những trường hợp được phát hiện khi người bệnh còn trong độ tuổi sinh sản. Và ở nhóm này, câu chuyện không chỉ là kiểm soát ung thư mà còn phải tính đến khả năng làm cha sau điều trị.
Ung thư nằm ở tuyến tiền liệt, nhưng tinh trùng lại được sản xuất ở tinh hoàn
Một nhầm lẫn khá phổ biến là cho rằng tuyến tiền liệt “sản xuất tinh trùng”, vì vậy khi tuyến này mắc ung thư thì số lượng tinh trùng sẽ giảm ngay. Thực tế, tinh trùng được tạo ra trong tinh hoàn. Tuyến tiền liệt là tuyến sinh dục phụ, tiết ra một phần dịch góp vào tinh dịch và tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động của tinh trùng.
Theo tổng quan của Kaltsas và cộng sự năm 2025 công bố trên Journal of Personalized Medicine, tuyến tiền liệt đóng góp khoảng một phần ba thể tích dịch xuất tinh. Vì vậy, bệnh lý và đặc biệt là các phương pháp điều trị tuyến tiền liệt có thể ảnh hưởng đáng kể đến tinh dịch, khả năng xuất tinh và khả năng sinh sản, nhưng cơ chế không đơn giản là “có ung thư thì tinh hoàn ngừng sản xuất tinh trùng”.
Ở một người trẻ mới được chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt, nếu chưa điều trị, hiện chưa có đủ bằng chứng để kết luận rằng bản thân khối u luôn làm giảm trực tiếp mật độ tinh trùng. Chất lượng tinh dịch có thể bị tác động bởi nhiều yếu tố đi kèm như tuổi, tình trạng nội tiết, viêm nhiễm, chuyển hóa, hút thuốc, béo phì hay bệnh lý tinh hoàn.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, điều quan trọng là không nên nhìn một kết quả tinh dịch đồ bất thường rồi lập tức quy tất cả cho ung thư tuyến tiền liệt. Với nam giới còn nhu cầu sinh con, cần đánh giá đồng thời tinh hoàn, hormone sinh dục, tinh dịch đồ, bệnh lý đi kèm và đặc biệt là phác đồ ung thư sắp được thực hiện.
Liệu pháp hormone mới là vấn đề đáng chú ý đối với quá trình sinh tinh
Điều trị nội tiết trong ung thư tuyến tiền liệt thường được gọi là liệu pháp ức chế androgen (androgen deprivation therapy – ADT). Testosterone có thể thúc đẩy sự phát triển của nhiều tế bào ung thư tuyến tiền liệt, vì vậy ADT được sử dụng nhằm làm giảm mạnh testosterone hoặc ngăn androgen tác động lên tế bào ung thư.
Nhưng testosterone không chỉ liên quan đến ham muốn và khả năng cương. Nồng độ testosterone rất cao bên trong tinh hoàn là một trong những điều kiện cần thiết để quá trình sinh tinh diễn ra bình thường.
Khi sử dụng các thuốc tác động lên trục hạ đồi – tuyến yên – tinh hoàn, tín hiệu kích thích tinh hoàn giảm xuống, testosterone trong tinh hoàn giảm mạnh và quá trình sinh tinh có thể bị ức chế. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) cũng ghi nhận điều trị hormone có thể làm giảm số lượng tinh trùng và ảnh hưởng khả năng sinh sản nam giới.
Tổng quan của Kaltsas và cộng sự năm 2025 cho thấy trong quá trình ADT, nhiều người bệnh có thể rơi vào tình trạng tinh trùng rất ít, thậm chí không tìm thấy tinh trùng trong tinh dịch. Đồng thời, người bệnh có thể giảm ham muốn, rối loạn cương, giảm lượng tinh dịch và giảm hoạt động tình dục.
Một vấn đề thường khiến nam giới lo lắng là: ngừng thuốc rồi tinh trùng có trở lại không?
Câu trả lời không giống nhau ở tất cả người bệnh. Ở một số nam giới trẻ được điều trị ADT trong thời gian ngắn, testosterone và hoạt động sinh tinh có thể hồi phục sau khi ngừng thuốc. Tuy nhiên, mức độ hồi phục phụ thuộc vào tuổi, testosterone trước điều trị, thời gian dùng thuốc, chức năng tinh hoàn ban đầu và việc có phối hợp xạ trị hay các phương pháp khác hay không. Vì vậy, không thể mặc định rằng ngừng ADT vài tháng là khả năng sinh sản chắc chắn trở về như trước.
Điều nam giới trẻ dễ bỏ qua: phải nghĩ đến chuyện có con trước khi điều trị
Trong thực tế tư vấn nam khoa, một tình huống khiến bác sĩ khá tiếc là người bệnh chỉ tìm đến chuyên khoa sinh sản sau khi đã bắt đầu điều trị ung thư. Lúc ấy, câu hỏi thường là: “Bây giờ tôi mới đông lạnh tinh trùng có kịp không?”
Ở góc độ nam khoa và sức khỏe sinh sản nam giới, TS.BS.CK2 Trà Anh Duy cho rằng với một người đàn ông còn trẻ, chưa có con hoặc vẫn mong muốn có thêm con, vấn đề bảo tồn khả năng sinh sản nên được đặt ra ngay từ khi xây dựng kế hoạch điều trị ung thư, chứ không phải đợi đến khi tinh dịch đồ đã không còn tinh trùng.
Đánh giá có thể bao gồm tinh dịch đồ, testosterone và các hormone liên quan, khám tinh hoàn – bìu, đồng thời trao đổi với bác sĩ ung bướu về loại điều trị và nguy cơ ảnh hưởng sinh sản. Nếu điều kiện cho phép, đông lạnh tinh trùng trước điều trị là phương án bảo tồn sinh sản tương đối chủ động.
American Cancer Society cũng lưu ý rằng ung thư và điều trị ung thư có thể ảnh hưởng khả năng sinh con tạm thời hoặc vĩnh viễn; do đó những người còn kế hoạch sinh con nên thảo luận về bảo tồn sinh sản trước khi điều trị bắt đầu.
Không chỉ ADT mới đáng lưu ý. Nếu phải cắt tuyến tiền liệt tận gốc, tuyến tiền liệt và túi tinh được lấy bỏ, đường xuất tinh bị thay đổi nên người bệnh có thể vẫn đạt cực khoái nhưng không còn tinh dịch xuất ra ngoài. Điều đó khác với việc tinh hoàn lập tức ngừng tạo tinh trùng. Trong một số trường hợp, tinh trùng vẫn có thể được thu nhận trực tiếp từ tinh hoàn để phục vụ hỗ trợ sinh sản. Xạ trị vùng chậu cũng có nguy cơ ảnh hưởng chức năng sinh sản tùy liều và phạm vi chiếu xạ.
Kết luận
Ung thư tuyến tiền liệt ở nam giới trẻ không đồng nghĩa với việc số lượng tinh trùng chắc chắn giảm ngay từ khi phát hiện bệnh. Mối nguy đáng quan tâm hơn đối với khả năng sinh sản thường đến từ quá trình điều trị, đặc biệt là liệu pháp ức chế androgen, phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt và xạ trị.
Liệu pháp hormone có thể làm giảm testosterone, ức chế sinh tinh, giảm số lượng tinh trùng, giảm ham muốn và ảnh hưởng chức năng tình dục. Khả năng hồi phục sau điều trị có thể xảy ra nhưng không giống nhau ở mọi người.
Vì vậy, đối với nam giới còn mong muốn có con, một câu hỏi tưởng như rất đời thường – “Sau này tôi còn muốn làm cha không?” – lại nên được đặt ra trước khi bắt đầu điều trị. Điều trị ung thư vẫn là ưu tiên hàng đầu, nhưng nếu được tư vấn đúng thời điểm, người bệnh có thể đồng thời chuẩn bị tốt hơn cho sức khỏe sinh sản và cuộc sống sau ung thư.
