“Bác sĩ ơi, tinh dịch đồ của em bình thường hết, vậy tại sao vợ chồng em thả hơn một năm rồi vẫn chưa có con?”. Đây là thắc mắc không hiếm gặp trong những cuộc tư vấn sức khỏe sinh sản nam giới.
Có người mang kết quả xét nghiệm đến với vẻ tự tin, bởi các chỉ số đều nằm trong giới hạn tham chiếu. Thế nhưng, sau nhiều tháng chờ đợi tin vui, sự tự tin ấy dần nhường chỗ cho lo lắng, thậm chí là những nghi ngờ giữa hai vợ chồng.
Trên thực tế, tinh trùng bình thường không đồng nghĩa với khả năng sinh sản chắc chắn bình thường. Một tinh dịch đồ đẹp là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ để khẳng định người đàn ông hoàn toàn không có vấn đề liên quan đến khả năng làm cha.
Tinh dịch đồ bình thường mới chỉ phản ánh một phần khả năng sinh sản
Tinh dịch đồ là xét nghiệm cơ bản và quan trọng nhất trong đánh giá sức khỏe sinh sản nam giới. Xét nghiệm cho biết thể tích tinh dịch, mật độ, số lượng, khả năng di động và hình dạng tinh trùng.
Theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2021, giới hạn tham chiếu dưới của mật độ tinh trùng là 16 triệu/mL, tổng di động 42% và tỷ lệ hình dạng bình thường 4%.
Tuy nhiên, đây là các giá trị tham chiếu thống kê, không phải ranh giới tuyệt đối giữa người có khả năng sinh sản và người vô sinh.
Hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ và Hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (AUA/ASRM), cập nhật năm 2024, nhấn mạnh rằng các chỉ số tinh dịch đồ đơn lẻ không thể dự đoán chính xác khả năng sinh sản của một cá nhân.
Có thể hình dung tinh dịch đồ giống như cuộc kiểm tra số lượng và hình thức của những “vận động viên”. Kết quả cho thấy họ đông đủ, di chuyển tốt, hình dáng đạt yêu cầu, nhưng chưa phản ánh toàn bộ khả năng hoàn thành nhiệm vụ cuối cùng: thụ tinh với noãn và góp phần tạo nên một thai kỳ khỏe mạnh.
Những nguyên nhân khiến tinh trùng bình thường vẫn khó có con
Một trong những yếu tố được quan tâm là chất lượng vật chất di truyền bên trong tinh trùng.
Tinh trùng có thể di động tốt, hình dạng bình thường nhưng vẫn tồn tại tổn thương DNA, hay còn gọi là phân mảnh DNA tinh trùng (sperm DNA fragmentation). Một số nghiên cứu ghi nhận tình trạng phân mảnh DNA cao có liên quan đến giảm khả năng sinh sản và tăng nguy cơ sẩy thai, dù mức độ liên quan và giá trị dự đoán còn khác nhau giữa các nghiên cứu.
Tổn thương DNA có thể liên quan đến stress oxy hóa, hút thuốc lá, một số tình trạng viêm nhiễm đường sinh dục, giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc các yếu tố sức khỏe khác.
Tuy nhiên, xét nghiệm phân mảnh DNA không phải xét nghiệm thường quy cho tất cả nam giới hiếm muộn. Việc chỉ định cần dựa trên hoàn cảnh lâm sàng, chẳng hạn các cặp đôi sẩy thai tái diễn hoặc thất bại hỗ trợ sinh sản.
Bên cạnh đó, khả năng có con còn phụ thuộc vào chức năng tình dục. Một người đàn ông có tinh trùng bình thường nhưng gặp tình trạng rối loạn cương, khó xuất tinh, xuất tinh không vào âm đạo hoặc quan hệ quá ít vẫn có thể gặp khó khăn trong việc thụ thai tự nhiên.
Yếu tố thời điểm cũng rất quan trọng. Theo Hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (2022), khoảng thời gian dễ thụ thai nhất kéo dài sáu ngày, kết thúc vào ngày rụng trứng. Quan hệ mỗi một đến hai ngày trong khoảng thời gian này giúp tối ưu cơ hội thụ thai.
Và không thể bỏ qua sức khỏe sinh sản của người phụ nữ. Rối loạn phóng noãn, tắc vòi trứng, lạc nội mạc tử cung, bất thường buồng tử cung hoặc suy giảm khả năng sinh sản theo tuổi đều có thể khiến việc mang thai khó khăn, dù người chồng có tinh dịch đồ bình thường.
Thậm chí, sau khi đánh giá đầy đủ cả hai vợ chồng, vẫn có những trường hợp không tìm được nguyên nhân rõ ràng. Y học gọi đây là hiếm muộn chưa rõ nguyên nhân.
Khi kết quả bình thường, bác sĩ cần tìm hiểu điều gì?
Có thể hình dung một tình huống lâm sàng minh họa: nam giới 34 tuổi tìm đến Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health vì hai vợ chồng mong con hơn một năm.
Kết quả tinh dịch đồ ghi nhận thể tích tinh dịch 2,7 mL, mật độ tinh trùng 46 triệu/mL, tổng di động 52%, hình dạng bình thường 5%. Các thông số này đều trên giới hạn tham chiếu dưới của WHO.
Tuy nhiên, khi khai thác sâu hơn, người chồng cho biết công việc căng thẳng, thường xuyên về muộn, tần suất quan hệ không đều và đôi khi khó duy trì sự cương cứng khi cố gắng quan hệ đúng ngày rụng trứng.
Những thông tin này cho thấy một kết quả xét nghiệm bình thường vẫn cần được đặt trong bối cảnh đời sống tình dục và sinh sản thực tế. Đây là tình huống minh họa, không phải hồ sơ bệnh án đã được xác minh.
Theo định hướng tiếp cận toàn diện trong nam khoa của TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, chuyên gia có hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực sức khỏe sinh sản nam giới, việc đánh giá hiếm muộn không nên chỉ dừng ở các chỉ số tinh trùng.
Bác sĩ cần xem xét tiền sử sinh sản, bệnh lý tinh hoàn – bìu, giãn tĩnh mạch thừng tinh, tình trạng viêm nhiễm, chức năng tình dục, nội tiết và những yếu tố tâm lý, lối sống có liên quan. Song song đó, người vợ cũng cần được đánh giá phù hợp.
Với những cặp đôi quan hệ đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai nhưng chưa có thai sau 12 tháng, việc thăm khám hiếm muộn là cần thiết. Nếu người vợ từ 35 tuổi trở lên, thời gian chờ đánh giá thường rút xuống còn 6 tháng; những trường hợp có yếu tố nguy cơ rõ ràng nên khám sớm hơn.
Không phải ai cũng cần thực hiện ngay hàng loạt xét nghiệm chuyên sâu. Tinh dịch đồ, thăm khám nam khoa và đánh giá sức khỏe sinh sản của người vợ vẫn là những bước nền tảng trước khi cân nhắc các xét nghiệm bổ sung.
Kết luận
Tinh dịch đồ bình thường là một tín hiệu đáng mừng, nhưng không phải giấy chứng nhận chắc chắn rằng người đàn ông có thể làm cha mà không gặp trở ngại.
Khả năng sinh sản là kết quả của nhiều quá trình phối hợp, từ chất lượng tinh trùng, chức năng tình dục, thời điểm quan hệ đến sức khỏe sinh sản của người phụ nữ.
Vì vậy, khi vợ chồng chậm có con, điều cần thiết không phải là tìm xem “lỗi thuộc về ai”, mà là cùng nhau đánh giá nguyên nhân một cách khoa học.
Đôi khi, vấn đề không nằm ở việc tinh trùng có bao nhiêu hay bơi nhanh đến đâu, mà ở những yếu tố chưa được nhận diện đầy đủ trong hành trình thụ thai.
